Sombor je, na početku 19. veka, već više od pola stoleća imao status slobodnog i kraljevskog grada. U njemu su živeli Srbi, Bunjevci, Mađari, Nemci, Jevreji, Slovaci, Grci, Romi i druge narodnosti. Ipak, većinsko stanovništvo grada bilo je srpsko. Prema podacima iz 1805. godine, Sombor je imao 16.335 stanovnika (i kao takav bio je veći od Novog Sada i Beograda), od kojih je 9.085 bilo pravoslavne, a 7.250 katoličke veroispovesti. Somborski protopreziviterat bio je tada najveći u Bačkoj eparhiji, a prema podacima iz 1785. g. imao je 13 pravoslavnih parohijalnih crkava, 28 sveštenika, 3.149 domova sa 5.015 bračnih parova, te 352 udovca i 667 udovica, sa ukupno 20.943 pravoslavne duše. Prema…
-
-
SVETOIVANJSKA ULICA
Jedna od najstarijih somborskih ulica, nastala na mestu nekadašnje srednjovekovne vlastelinske tvrđave porodice Cobor, a potom turskog vojnog utvrđenja i dela orijentalne čaršije, nazvana je po sv. Ivanu Nepomuku, čija kapela u ovoj ulici postoji još od 1751. godine. Ovo najstarije središte nekadašnjeg Sombora postaće u drugoj polovini 18. veka barokni izlog grada, odnosno prostor na kome će biti podignut najveći broj baroknih građevina. Deo Svetoivanjske ulice naslikan je na planu podseda Kraljevske komorske administracije za Bačku, iz 1772. godine. Ova ulica je središnja i na najstarijoj urbanističkoj mapi dela Sombora iz 1774. godine, na kojoj se deo kuća u njenom severnom delu nalazio još po sredini kasnijeg kolovoza. Prema…
-
BEDEM-SOKAK
Bedemova ulica (danas Samka Radosavljevića) spada u red najstarijih perifernih ulica Sombora. Prema mapama iz 1783. i 1831. g. ovde je završavao južni rub grada. Protezala se između Staparskog i Sonćanskog puta (počinjala je preko puta županisjke zatvorske kapele Sv. petra i Pavla, a završavala je na raskršću sa Sonćanskim putem). Svoje ranije ime dobila je, verovatno, zbog opkopa od kolja, koji je ovde postavljen nedaleko od južnog gradskog šanca još u vreme Bečkog rata (oko 1684. godine), a obnovljen je početkom 18. veka, nakon Rakocijevog ustanka. Ulica je početkom 20. veka nazvana imenom Jožefa Švajdla, mađarskog generala iz doba Revolucije 1848/49. godine, rođenog u Somboru. Posle Prvog svetskog rata…
-
TESTAMENT KAPETANA JOVANA BRANKOVIĆA – MEĐU NAJSTARIJIM DOKUMENTIMA NA SRPSKOM JEZIKU U SOMBORU
Somborski graničarski kapetan grof Jovan Branković (sa plemićkim dodatkom „od Lipe“ ili „Lipovac“), u narodu prozvan „knez-Janko“, besumnje spada među najzanimljivije i najznamenitije ličnosti somborske istorije XVIII stoleća. Rođen je oko 1675. godine, a bio je blizak srodnik i zakonit naslednik nesuđenog „despota Ilirika“, grofa Đorđa Brankovića, poznatog i kao pisca voluminoznog istoriografskog spisa, petoknjižja Slavenoserbske Hronike. Jovan Branković je, zbog svojih ratnih zasluga, revnosti i pokazanih sposobnosti u ratu sa Turcima, postavljen početkom jula 1717. godine za kapetana i komandanta vojnog mesta Sombor. Somborci su u sećanjima i predanjima, koja su zapisana decenijama kasnije, pamtili razdoblje njegove uprave gradom kao „zlatno doba kapetana Janka“ (bio je to redak period…
-
SNEGOVI RAVNICE SAVE STOJKOVA
“Nigde te tišine kao na ravnici zimi. Čak i čovek umukne kada se nađe na njoj u to doba; toliko se i on usukne, uvuče u sebe da čuje i sluša i kada se pri vejavici snežne pahuljice i zvezdice u vazduhu oko njega otaru jedno o drugo, sretnu i spoje, šušte, kada se pod teretom bezglasne ptice zaniše, strese grana usamljene voćke, te ono mrazno paperje poleti, zaleluja i složi se na čistu površinu ili namernika lazne po trepavicama, gde se začas, nevina i jedva čujna lepota, pretopi u suzu. Ili kada zafijuču oštri zimski vetrovi, koji zaduvano i besno silaze odnekuda amo, pošto su se probijali i lomili…
-
BARE KRAJ SOMBORA
U ataru Sombora bilo je više od trideset većih bara, ritova i slatinastih livada, čija je pojedinačna površina prelazila nekoliko desetina, a ponekad, u vreme poplava, i nekoliko stotina jutara. Veći deo ovih bara nalazio se u severnom slivu reke Mostonge (i njihove vode nalivale su Mostongu), a predstavljale su ostatke nekada, tokom srednjeg veka, skoro potpuno barovitog i močvarnog područja, koje se, kada bi se i reka Mostonga razlila, pretvaralo u nepregledno jezero. Kako je još 1882. g. u svom istraživanju o somborskim barama, objavljenom u Letopisu Matice srpske br. 133 napisao Mita Petrović, srpski akademik i profesor prirodnih nauka u Srpskoj učiteljskoj školi u Somboru, nijedna somborska bara,…
-
SOMBORSKI KROMPIR
Krompir je u Somboru i na okolnim salašima počeo da se gaji tek u poslednjoj trećini 18. veka. Somborci su ga sejali ugledajući se na pridošle Nemce, a najstariji sačuvan izveštaj o sejanju krompira u somborskom ataru potiče iz 1795. godine. Hvaleći krompir, somborski prosvetitelj, književnik i senator Avram Mrazović (1756-1826), sledeći Dositeja, bodrio je u svojoj knjizi „Rukovodstvo k poljskomu strojeniju“ 1822. g. ovdašnje zemljodelce da ga što više seju, smatrajući da ništa „trud njiov nagraditi ne može, kao sejanje krompira; ovo je jedan plod zemnji, koji makar kako neplodna i nerodna godina bila bi, nuždu čelovečesku zakrpiti može. Bura, pljusak, led, tuča i budi kakva nepogoda nek sve…
-
STARI NAZIVI SOMBORSKIH ULICA
Još su na skici somborske Svetođurđevske crkve iz 1763. g. naznačeni i nazivi pojedinih okolnih ulica na latinskom jeziku, pa je ulica na koju je gledalo pročelje crkve i crkveni toranj bila označena kao Platea Bajensis, odnosno Bajska ulica (danas severni deo Glavne ulice, od Svetođurđevske crkve do Preparandije). Glavnom ulicom (Primae Classic Platea) nazivan je njen današnji južni deo, do Svetođurđevskog trga, a nekadašnja Velikocrkvena ulica (danas Veljka Petrovića) zapisana je tada sa imenom Sporedna (Secundae Classic Platea). Ulica u zaleđu Svetođurđevske crkve, ranije pod nazivom Kamenita (danas Nikole Vukićevića), zapisana je 1763. g. kao Angusta Platea, odnosno Uska. Trg Sv. Đorđa je zabeležen kao Središnji trg (Forum Meridies),…
-
PATRIJARHALNI RED U STARIM SOMBORSKIM PORODICAMA
Po srpskim i bunjevačkim kućama u Somboru, a posebno na okolnim salašima, zajedno su, sve do pre stotinjak godina, živela tri, ponekad i četiri pokolenja jedne porodice. Porodične zadruge bile su posebno brojne do kraja 18. veka, kada su počele prve deobe imanja zbog grananja porodica. Iz pisma koje je 1742. g. somborski graničarski barjaktar Nikola Lalošević poslao sa ratišta u Bavarskoj, prema nabrajanju braće i snaha prilikom pozdrava, vidi se da je porodična zadruga somborskih Laloševića tada brojala četvoricu punoletne i oženjene braće. Na popisu tek razvojačenih somborskih graničara, iz juna 1746. godine, zabeleženo je da je poručnik Todor Stojačić živeo u porodičnoj zadruzi, čiji je bio starešina, sa…
-
STARA SOMBORSKA MUŠKA NOŠNJA
Muška nošnja somborskih Srba i Bunjevaca kako u gradu, tako i po salašima, bila je slična, i nije se, osim u sitnim pojedinostima, razlikovala. Nastala je u drugoj polovini 18. veka i bila je, uz manje izmene, skoro istovetna sve do početka 20. veka. Delovi stare muške nošnje bili su košulja, gaće, prsluk, košuljac, suknja, pršnjak, kožuh, kožne čakšire i opaklija. Svakodnevna muška košulja pravljena je od postava (grubog domaćeg kudeljnog platna). Navlačila se preko glave, bila je bez kragne,sa uzanom ogrlicom oko vrata koja se vezivala uzicom uvučenom kroz rupu na ogrlici (košulja nije imala dugmad). Leđa košulje bila su veoma nabrana kao i dugački i široki rukavi. Na…
