Naselje Kula – danas grad koji se geografski nalazi u samom središtu ili srcu Bačke, pod ovim imenom prvi put je zabeleženo u vreme osmanske uprave, u spisku poseda Kaločke nadbiskupije iz četrdesetih godina 17. veka, kada su njegove godišnje obaveze prema nadbiskupiji iznosile 12 forinti i jedan par čizama (ranije se pogrešno smatralo da ovaj zapis potiče još iz 1543. godine, ali je reč o dokumentu mlađem za čitavo stoleće). Iste obaveze posed Kula imao je prema nadbiskupiji i 1650. godine, ali je malo verovatno da su te dažbine mogle da budu naplaćene. U spiskovima poseda darovanih mađarskim plemićima, koji su zbog turske vlasti ostajali samo formalni, kao vlasnici…
-
-
SOMBOR KAO PANONSKO SREDIŠTE ISLAMSKE DUHOVNOSTI I KULTURE U 16. I 17. STOLEĆU
Tokom jednog i po veka turske uprave (1541–1687), Sombor je izrastao u regionalno, odnosno nahijsko sedište, sa geografski najvećim i demografski najbrojnijim područjem u Segedinskom sandžaku i celokupnoj tadašnjoj Bačkoj. U tom razdoblju oblikovana je urbanistička osnova iz koje se grad kasnije širio u sva četiri pravca. Razvitak trgovine, zanatstva, polјoprivrede, kao i prvih – tada još samo islamskih duhovnih i prosvetnih ustanova – utemelјen je takođe u to vreme, a to će kasniji stanovnici Sombora primati kao zatečenu ili prirodnu činjenicu. Oko somborske tvrđave pedesetih godina 16. veka nastala je ovdašnja kasaba. Somborski muslimani imali su 1560/61. godine svega jedan mesdžid, odnosno malu bogomolјu bez minareta, ali je već…
-
PISMO ZAHVALNOSTI BAČKIH BUNJEVACA PAPI, POSLATO IZ SOMBORA 1677.
Iz druge polovine 17. veka sačuvana su dva dragocena svedočanstva o komunikaciji i vezi bačkih Bunjevaca sa Vatikanom. O prvom pismu, iz 1668. godine, poslatom iz Baje i pisanom tzv. bosančicom (zapadnom varijantom ćirilice), već smo ranije pisali na portalu Ravnoplov (https://www.ravnoplov.rs/pismo-backih-bunjevaca-papi-iz-1668-godine/). Drugo pismo, nastalo devet godina kasnije u Somboru, pruža podjednako važan uvid u verske i društvene prilike toga vremena. Pismo iz 1677. godine danas se čuva u Arhivu Kongregacije za propagandu vere u Rimu. Sačuvano je na italijanskom jeziku, moguće kao prevod originala načinjen po njegovom prijemu. Za domaću istoriografiju otkrio ga je 1914. godine dr Mihailo Gavrilović, tadašnji poslanik Kraljevine Srbije u Vatikanu, koji je ostavio mašinski…
-
SOMBORSKA RATNA BOLNICA (BOLNIČKI CENTAR BR. 2)
Odmah po oslobođenju Sombora organizovana je zdravstvena služba, mahom uz pomoć predratnih somborskih lekara. Od 11. novembra 1944. godine, svega tri sedmice posle oslobođenja grada, počela je Batinska bitka na Dunavu severno od Sombora – jedna od najvećih vojnih operacija na prostoru Jugoslavije u Drugom svetskom ratu. Gradu su bili potrebni objekti i kadrovi za lečenje brojnih ranjenika iz partizanskih i sovjetskih jedinica (Crvena armija je, za svoje bolničke potrebe, već bila zauzela nekadašnji Banovinsku bolnicu i zdanje Županije). Kao bolnička baza III jugoslovenske armije generala Koste Nađa, 7. i 8. novembra 1944. g. u Somboru je počela sa radom partizanska vojna bolnica, nazvana Bolnički centar br. 2, koja je…
-
BOLNIČKA ZADUŽBINA SEMZE IŠTVANA
Somborski veleposednik Ištvan Semze (1840-1915), testamentom načinjenim 10. septembra 1914. godine, ostavio je gradu 547 jutara i 1.428 kvadratnih hvati zemlje u ataru Stare Moravice, namenjenih za podizanje zadužbine, odnosno savremene zakladne bolnice, koja bi ponela njegovo ime. Po završetku Prvog svetskog rata, u novoj državi (Kraljevini SHS), njegova zemlja, kao i drugi zemljišni posedi koji su do tada pripadali gradu, došla je pod udar agrarne reforme i bila je oduzeta. Dugo vremena uzaludno je gradska uprava apelovala na državne vlasti da ovaj posed bude izuzet od mera agrarne reforme jer je imao namenu koja bi bila od opšte koristi za stanovništvo grada i okoline, ili da bude isplaćena gradu…
-
STARE SOMBORSKE APOTEKE
Sombor je, do pred kraj Drugog svetskog rata, imao šest apoteka, od kojih je prva otvorena 1766, a poslednja 1920. godine. Zdravstvena prosvećenost ovdašnjeg stanovništva ranije je bila na niskom nivou, pa somborski gradski fizikus dr Martin Kral, u svom izveštaju ugarskom Kraljevskom namesničkom veću iz 1785. godine, beleži da somborski kako rimokatolici, tako i pravoslavni, nisu svesni šta je lekar, a šta lek, i radije se služe vradžbinama po uputstvu bajalica i berbera, a kad obole, da bi uštedeli novac, muče sami sebe, te bez lekarske pomoći i nege bespotrebno umiru. Stvari su se vremenom opravljale, pa je početkom 20. veka čak šest apoteka istovremeno i uporedo uspešno egzistiralo…
-
BAJSKI KANAL
Godine 1870, odlukom Ugarskog sabora, država je ustupila većinsko pravo eksploatacije Francovog (Velikog bačkog) kanala, kao i novih planiranih plovnih kanala koji bi trebalo da postanu celina sa njim, akcionarskom društvu na čijem je čelu bio general Ištvan Tir. Društvo je imalo kapital od 13.5 miliona forinti (72% bilo je u rukama engleskog kapitala, a 28% je kontrolisala ugarska vlada). Osim obnove Francovog kanala i pratećih objekata, bilo je planirano da se izgradi kanal od Baje do Bezdana i od Malog Stapara do Novog Sada. Prokopavanje Bajskog kanala između 1871. i 1874. godine, koji je spajao Dunav sa Francovim kanalom, imao je kao osnovnu funkciju dodatno napajanje, odnosno vodosnabdevanje Francovog…
-
BEZDANSKA PREVODNICA
Kako bi se razrešile dugogodišnje teškoće Francovog (Velikog bačkog) kanala, sagrađenog između 1793. i 1802. godine, koje su postojale usled problema sa početnom monoštorskom prevodnicom i činjenicom da se, promenom toka Dunava, ona sada nalazila na sporednom rečnom toku, te je snabdevanje kanala vodom bilo otežano, započela je polovinom 1840-ih izgradnja produženog kraka kanala od Dunava kod Batine, preko Bezdana, do Monoštora. Radovi su bili prekinuti tokom Mađarske revolucije (1848/49), ali su nastavljeni nakon toga, u vreme Vojvodstva srpskog. Kao završna faza izgradnje novog kraka kanala, podignuta je tokom 1855/56. g. prevodnica na Dunavu, preko puta Batine. U potpunosti je sagrađena od betona i po svojoj veličini u to vreme…
-
ĆIRILIČKO PISMO SOMBORSKOG IZASLANIKA, BUNJEVCA MARTINA PARČETIĆA, IZ 1746. GODINE
Tokom perioda borbe za elibertaciju Sombora i njegovog uzdizanja u status slobodnog i kraljevskog grada, u Beču je, pune tri godine (1746-1749), boravilo somborsko izaslanstvo, koje je pregovaralo o uslovima i ceni elibertacije grada i ujedno prikupljalo pozajmice za uplatu visokog iznosa koji je određen za otkup željenog statusa, u visini od 150.000 florina, a koji je trebalo da do proleća 1748. g. bude uplaćen u carsko-kraljevsku blagajnu. O svemu što se dešavalo u Beču u vezi sa elibertacijom grada, izaslanstvo je redovno, putem pisama pisanih narodnim jezikom somborskih Srba i Bunjevaca, kako latinicom tako i ćirilicom, izveštavalo građane Sombora i njihove predvodnike – doskorašnje graničarske oficire (u somborskom Istorijskom…
-
VELIKE DUNAVSKE POPLAVE U BAČKOJ OD SREDNJEG VEKA DO DANAŠNJEG VREMENA
Prvi sačuvan arhivski trag o velikoj poplavi Dunava u Panonskoj ravnici potiče iz 1267. godine. Od 13. do 16. veka arhivski izvori beleže 14 velikih poplava, od kojih su neke bile i ledene. U 17. veku bilo je pet velikih dunavskih poplava (1605. g. poplava je na Veliki ponedeljak potopila Beograd), a u narednom stoleću Dunav se izlivao preko 20 puta, a posebno su pogubne po stanovništvo bile velike ledene poplave u februaru 1712, u martu 1744. i u februaru 1775. godine, kada je Dunav srušio čak 611 kuća u Pešti (polovinu svih stambenih objekata u gradu). Velika poplava Dunava iz 1751. g. gotovo je uništila grad Baju na severu…
