Kada je u leto 1859. godine, kao tek svršeni đak peštanske gimnazije, boravio u Somboru kod svojih bliskih rođaka, braće Nike i Đoke Mihajlovića, 18-togodišnji Laza Kostić napisao је jednu od svojih prvih ljubavnih pesama “Sve što mi je rekla”. Ova pesma je naredne godine objavljena u 100. broju najstarijeg srpskog književnog časopisa “Srbskij letopis” (današnji Letopis Мatice srpske), uz još nekoliko njegovih ranih pesama. Kostić je u Letopisu već prethodne godine objavio svoje prve pesme i prevode, u vreme kada je urednik ovog časopisa bio nekadašnji njegov omiljen profesor novosadske gimnazije Jovan Đorđević, ranije somborski županijski sudski pisar i osnivač Društva srpskog pozorišta u Somboru, a potom Srpskog narodnog…
-
-
“U SOMBORU JE UMRLA MAJKA DAFINA”
Jednu od najlepših pesama o starom Somboru napisao je danas već skoro zaboravljen pesnik građanske Vojvodine Žarko Vasiljević (Bela Crkva, 1892 – Novi Sad, 1946). Pesmu “U Somboru je umrla majka Dafina” napisao je 1937. godine. U SOMBORU JE UMRLA MAJKA DAFINA Kokoške i stare žene nakrive glave i slušaju kako zvone zvona, i kažu: to je sigurno za pokoj duše dobre majka-Dafine. Pa onda se koke popnu na dudove i mole: na drugom svetu, Gospode, podari dobroj majka-Dafini, baki i domaćici, bele koke, da joj nose jaja, podari joj petla pevača, da je budi i probudi o strašnom sudu, – bila je dobra duša i uzdisala je kad god…
-
KAŠTELI KRAJ SOMBORA
U široj okolini Sombora postojalo je nekoliko kaštela ovdašnjih bogatih porodica, mahom zemljposednika i plemića, koji su svojeveremno predstavljali arhitektonski raskošne građevine, a danas su, mahom, ili oronuli i zapušteni, ili sasvim uništeni. KAŠTEL JURANOVIĆ (na putu Sombor – Bački Monoštor) Kaštel Juranović podignut je uz samu obalu Velikog bačkog (tada još Francovog) kanala, na putu između Sombora i Monoštora, 1823. godine, a sagradio ga je somborski plemić Anton Krušper mlađi. Prilikom njegove gradnje ovde je pronađen građevinski materijal još iz rimskog vremena. U drugoj polovini 19. veka kaštel je postao vlasništvo imućne somborske porodice Semze, koja ga je 1893. g. prodala Nandoru Vamošeru iz bogate monoštorske jevrejske porodice. Vamošer…
-
ULICA J. J. ZMAJA (ELEFANT ULICA)
Ulica prozvana po čuvenoj somborskoj gostionici „Elefant“, koja se decenijama nalazila na njenom uglu, protezala se od Trga Sv. Trojstva do Pozorišnog trga (današnjeg Trga Republike), a nastala je, kao i susedna Školska ulica (Laze Kostića), na mestu nekadašnjeg zverinjaka somborskog kapetana Jovana Janka Brankovića. Od sedamdesetih godina 19. veka u ovoj ulici se nalazio poštansko-telegrafski ured (premešten je 1890. g. u obližnju Krušperovu kuću, današnju zgradu Istorijskog arhiva), pa je dotadašnja Elefant ulica preimenovana neko vreme u Poštansku. Pred Prvi svetski rat ulica je nazvana imenom Varoši Đule, kaločko-bačkog nadbiskupa, koji je bio rođen u Somboru i koji je progalšen za počasnog građanina Sombora. Posle Prvog svetskog rata (od…
-
VELIKA NARODNA SKUPŠTINA U NOVOM SADU
Novembarski dani 1918. godine, puni nacionalnog zanosa, radosti i oduševljenja srpskog i bunjevačkog naroda u Bačkoj i Vojvodini, pod snažnim utiskom dolaska pobedničke srpske vojske i potpunog raspada Habzburške monarhije, krunisani su Velikom narodnom skupštinom, održanom u ponedeljak, 25. novembra 1918. godine, u Novom Sadu, u velikoj sali hotela “Grand”, koji se nalazio na trgu ispred Gradske kuće. Na skupštini je 757 poslanika (578 Srba, 84 Bunjevca, 62 Slovaka, 21 Rusin, 3 Šokca, 2 Hrvata, 6 Nemaca i 1 Mađar) predstavljalo 211 gradskih i seoskih opština Banata, Bačke i Baranje (Srem je odluku o prisajedinjenju Srbiji doneo dan ranije, 24. novembra, na Velikom narodnom zboru u Rumi). Značajno je napomenuti…
-
AL’ SE NEKAD DOBRO JELO – KAKO SU SE HRANILI SOMBORCI
Ishrana Somboraca, posebno onih koji su živeli na salašima (a skoro 40% stanovnika Sombora živela je preko većeg dela godine na okolnim salašima, sakupljenim u 15 salaških naselja), bila je uglavnom bogata i kalorična zbog napornog rada, a prilagođavana je godišnjim dobima i verskim običajima. Po članu domaćinstva godišnje je držano 25 komada živine, jedan tovljenik i 300 kg žita za meljavu. Na četiri člana porodice držana je krava muzara. Tokom dana obrokovalo se po tri puta (doručak ili „vruštuk“ služen је zorom, ručak u podne, а večera pred smrkavanje), a u danima napornih poljskih radova ishrana je između ručka i večere bila pojačana i užinom („jauznom“). Deca su imala…
-
SOMBORSKI EGZORCISTA IZ 18. STOLEĆA
U somborskom franjevačkom manastiru, ustanovljenom 1750. godine na tradiciji ovdašnje franjevačke rezidencije, koja je u Somboru postojala još krajem 17. stoleća, pojavio se, krajem šezdesetih godina 18. veka, franjevac Rok Smendrović (1726-1782), koji se doselio iz Požege u Slavoniji. U višenacionalnom slobodnom i kraljevskom gradu Somboru, pretežno naseljenom Srbima i Bunjevcima, boravio je svega tri godine, a služio je u franjevačkoj crkvi Presvetog Trojstva, dobro poznavajući, osim “ilirskog” i nemački, mađarski i slovački i jezik. Za svega tri godine, koliko je boravio u Somboru, Smendrović je uspeo da uzburka i pomuti ustaljen mir među ovdašnjim stanovnicima, ali i da stekne velik broj kako poštovalaca, tako i protivnika. Fratar Smendrović izazvao…
-
SOMBORSKE ORGULJE – NAJVEĆE CRKVENE ORGULJE U SRBIJI
Somborska Karmelićanska crkva Sv. Stjepana kralja (Szent István király) građena je skoro pola stoleća, od 1860. do 1902. godine. Nalazi se u parku ispred zdanja Županije, a njena dva prepoznatljiva monumentalna crkvena tornja danas su jedan od arhitektonskih simbola Sombora. Osim arhitektonskih i umetničkih vrednosti, somborska Karmelićanska crkva poznata je danas po svojim orguljama, koje su najveće u Vojvodini, a ujedno su i najveće crkvene orgulje u Srbiji (bile su treće po veličini u nekadašnjoj Jugoslaviji, iza orgulja u zagrebačkoj i đakovačkoj katedrali). Odmah nakon završetka izgradnje zdanja Karmelićanskog samostana (1905), koji se nalazi pored crkve Sv. Stjepana kralja, bratstvo somborskih karmelićana počelo je da prikuplja sredstva za nabavku crkvenih…
-
PANORAME STAROG SOMBORA
Najranijim panoramama Sombora mogle bi da se smatraju crteži grada s kraja 17. stoleća. Prvi takav crtež, ako izuzmemo simbolično nacrtane tvrđave kojima je Sombor obeležen na nekoliko mapa u 16. i 17. veku, nastao je na planu osvajanja Osijeka iz jula 1687. godine (na mapi je greškom naznačen mesec juni), zapravo bakrorezu Ludviga Nikolausa fon Halarta, veličine 58 x 30 cm, na kome je, na horizontu, preko Dunava, označen sa slovom H, nacrtan Sombora sa četiri džamijska minareta i tornjem tzv. Pašine kule, te sa objašnjenjem u legendi: Sambor citta mercantile posseduta allora da Turchi (Sombor, trgovački grad, još u posedu Turaka). Usledile su četiri vedute grada, nastale na…
-
VUJIĆEVI DVORI
Jednospratnicu pored palate „In foro“ podigao je 1884. g. Paja Vujić, na mestu starije kuće i poseda Isaka Radosavljevića (njegov posed se 1837. g. prostirao na 174 kvadratna hvata), koji su Vujići kupili pre 1867. godine. Među Somborcima zgrada je prozvana „Vujićevi dvori“. Zdanje klasicističke građe, sa fasadom u stilu neorenesanse, bilo je u obliku nepravilnog ćiriličnog slova Г. Na spratu zdanja nalazila su se četiri prozora, od kojih su dva krajnja imala trouglaste timpanone, a dva središnja, koja su pripadala terasi od kovanog gvožđa, imala su lučne timpanone. U prizemlju su, prvobitno, pored lučno zasvedene kapije, bili skladni polukružni izlozi, koji su kasnije, početkom 20. veka, prepravljeni u velik…
