Prvi sačuvani izgled 15-tak bačkih sela i varošica potiče iz 1697/98. godine, a njihov izvornik je album skica i crteža koje je načinio Leopold Franc fon Rozenfeld, inženjerijski oficir iz štaba Eugena Savojskog, vrhovnog zapovednika austrijske carske vojske u Ugarskoj (tzv. Ichnographiæ et delineationes calamo exarata es partim nigro sinico partim coloribus distinctæ omnium præliorum castrorum etc quæ metati sunt exercitus SR Imperii pro Hungaria contra Turcas recuperanda duce et auspice Eugenio principe Sabaudiensi a 12 Julii 1697 usque ad 27 Nouembris 1698 cum explicatione germanica, odnosno, u prevodu, Tlocrti i nacrti, izvedeni perom, delimično kineskim tušem, delimično obojeni, svih bitaka, logora, itd., koje je postrojila vojska Svetog Rimskog Carstva…
-
-
JUL NA SOMBORSKIM SALAŠIMA
Jul je, uz septembar, među somborskim salašarima bio najaktvniji mesec u godini. Nakon kosidbe ječma, krajem juna, u julu je prvo košena raž, a zatim pšenica. Domaćin je svakodnevno motrio da li su usevi sazreli, i to ne toliko po slami, već po tvrdoći zrna. Nije se smelo čekati da letina prezre, kako ne bi polegla i kako se pri žetvi ne bi previše krunila. Žetva pšenice, ječma, zobi i repice bila je mukotrpan posao (opširniji opis u prilogu: https://www.ravnoplov.rs/zetva/), koji se obavljao po užarenom suncu od njegovog izlaska do zalaska (u somborskih salašara postojala je izreka, koju je početkom 19. stoleća zabeležio Avram Mrazović, da u leto jedan sat…
-
TORBARENJE U SOMBORU
Sombor je bio snažno trgovačko središte još u vreme turske uprave. Posle elibertacije (dobijanja statusa slobodnog i kraljevskog grada) 1749. godine, trgovina je u Somboru počela dodatno da se razvija. Somborci su već 1778. g. imali svoje cehovsko privilegovano udruženje trgovaca (više o istoriji trgovine u Somboru, u prilogu: https://www.ravnoplov.rs/somborske-trgovine-i-trgovci/). Osim stalnih trgovačkih radnji, kojih je u Somboru bilo na desetine, u gradu se, u drugoj polovini 18. veka i tokom većeg dela 19. veka, zadržao i prastari oblik trgovine torbarenjem (uličnom prodajom putujućih trgovaca). Ovom vrstom trgovine bavili su se siromašni trgovci, koji nisu imali dovoljno sredstava da zakupe lokal u gradu, a donekle i sitne zanatlije. Oni su,…
-
VOJVODINO STARA, ZAR TI NEMAŠ STIDA?
Verovatno najpoznatija politička, a mogli bismo je nazvati i protestna pesma mladog srpskog vojvođanskog pesnika, Somborca Veljka Petrovića (1884-1967), napisana je 1911. godine, a odmah zatim je, naredne godine, i objavljena u Petrovićevoj prvoj zbirki pesama. Pesma „Vojvodino stara, zar ti nemaš stida?“ oslikavala je tamnim i sumornim bojama vojvođansko srpsko građansko društvo u godinama pred Prvi svetski rat, u vreme vladavine Karolja Kuena-Hedervarija na mestu predsednika vlade Kraljevine Ugarske. Postepeno iskorenjivanje vojvođanskih Srba, odnarođenost srpske inteligencije, propadanje viših slojeva društva, međusobni politički sukobi, udvorički odnos prema vlastima, zanemarivanje nacionalnog nasleđa i gašenje nacionalnog ponosa – sve su to teme ove poznate pesme Veljka Petrovića, oštre u svom sudu, a…
-
SOMBORSKI ĐAK JOVAN DUČIĆ
Slavni srpski pesnik, pisac i diplomata Jovan Dučić (1872?-1943) bio je đak somborske Srpske učiteljske škole (Preparandije) između 1891. i 1893. godine. Rođen u Trebinju 1872. godine (kako piše u ličnim podacima na stranici školskog dnevnika, mada se danas sve više smatra da je zapravo rođen 1874. godine), niže razrede gimnazije pohađao je u Mostaru i Sarajevu, gde je završio i pripravnički (prvi) razred tamošnje Učiteljske škole. U somborskoj Srpskoj preparandiji Dučić je pohađao drugi i treći (završni) razred. Završni ispit u Preparandiji položio je sa dobrim uspehom, a sačuvane su i njegove ocene iz svih predmeta (tada je jedinica bila najbolja, a petica najlošija ocena). Posle završene Učiteljske škole…
-
UBRAĐAJ – OSOBENOST MLADIH SOMBORSKIH SRPKINJA U 19. I POČETKOM 20. VEKA
Jedna od osobenosti Sombora bila je UBRAĐAJ (nazivan je još i UBRADAČ), naročita vrsta ženske nošnje, odnosno povez ili marama (zapravo oglavlje ili svečana kapa), koju su, tokom 19. i početkom 20. veka, u svečanim prilikama nosile na glavi mlade Srpkinje iz Sombora i sa somborskih salaša, od udaje do rođenja prvog deteta. Ubrađaj je svekrva poklanjala snahi na dan venčanja i nošen je samo pri odlasku u crkvu nedeljom ili o praznicima. Običaj je bio da nova mlada, prve nedelje posle venčanja, u društvu svekrve pođe u crkvu u ubrađaju. Ponegde je bio običaj i da mlada nasledi nekadašnji svekrvin ubrađaj (svekrva bi se na svadbi sina pojavila u…
-
ZABORAVLJEN SOMBORSKI SLIKAR ARPAD JUHAS
ARPAD JUHAS (JUHÁSZ ÁRPÁD), prvi je somborski slikar koji je imao ozbiljnu reputaciju u svetu slikarstva i umetnosti. Rođen je 29. juna 1863. g. u Somboru, kao najmlađe od četvoro dece ovdašnje mađarske porodice krojačkog majstora Mihalja Juhasa i njegove supruge Kristine rođ. Kanjo. Kuća njegovih roditelja nalazila se na uglu tadašnje Pastirske ulice (današnje Branka Radičevića) i Venca Jožefa Etveša (danas Živojina Mišića). U Somboru je završio osnovnu školu i Državnu gimnaziju (školske 1878/79. g. pohađao je u Budimpešti školu crtanja, ali, zbog materijalnih teškoća, nije uspeo da je završi i vratio se u Sombor, gde je 1880/81. g. maturirao u Gimnaziji). Posle mature bio je zaposlen kao županijski službenik…
-
SOMBORAC ĐORĐE GEDEON PETROVIĆ – OD GRADSKOG ARHIVARA DO VLADIKE BAČKOG
Bački vladika Gedeon, u svetovnom životu Đorđe Petrović rođen je u Somboru 1770. godine, kao sin ovdašnjeg građanina i pekara Petra Ćirkovića i Evdoksije rođ. Maširević (njegov mlađi brat bio je somborski trgovac Jovan Petrović). Deda Đorđa Petrovića, inače vešt ikonoslikar Kiril Trpković, doselio se u Sombor iz istočne Makedonije. Osnovnu ili glavnu gradsku školu (Mrazovićevu Normu), kao i Gramatikalnu školu, Đorđe Petrović je završio u Somboru, nakon čega je, kao darovit mladić, pohađao humanističke nauke u Segedinu i Pečuju. Po završetku školovanja, neko vreme je (od 1788) radio kao privremen gradski kancelista-arhivar, koji je, kako svedoči Nikola Vukićević, u red doveo gradsku arhivu starijeg vremena, i sačuvao u njoj,…
-
“MINADIR” – NAJLEPŠA BALADA LAZE KOSTIĆA
Po mišljenju nekih od najuglednijih istoričara srpske književnosti, najlepša pesma Laze Kostića zapravo je čudna i čedna balada “MINADIR”, koju je mladi 22-godišnji pesnik objavio 1863. godine u 105. broju časopisa “Srbskij letopis” (kasnije Letopis Matice srpske). Milan Kašanin je smatrao da je “Minadir” pesma svetske vrednosti, u kojoj ima toliko autentično arhaičnog, kao da je ta pesma otkopana, a ne napisana. Istoričar književnosti Jovan Deretić piše da je “Minadir” balada muzički jedinstvenih, jednostavnih, skladnih linija. To je drevna legenda o ljubavi i smrti, ispričana mirnim, ujednačenim tonom s prisenkom blage ironije, priča o neobičnim imenima i sudbinama, o kralju Ramsenitu “od Misira”, njegovoj prelepoj ćerki Valadili i neimaru Minadiru.…
-
SVE DOBRE STVARI SU IZ SOMBORA – REKAO JE IVO ANDRIĆ
Krajem 1960. godine, nepunu godinu pre nego što će dobiti najviše svetsko priznanje za književnost, poznati jugoslovenski književnik Ivo Andrić (1892-1975) zamolio je svog bliskog novodsadskog prijatelja Mladena Leskovca (1904-1990), nekadašnjeg đaka i nastavnika somborske gimnazije, kasnije poznatog istoričara književnosti i prevodioca, da pokuša da mu negde iz Vojvodine nabavi jedan dobar pisaći sto, odnosno starinski pult za pisanje, za njegovu radnu sobu. Leskovac je pozvao svoje somborske prijatelje i brzo je u Somboru pronađen prigodan “šrajbtiš”, koji je po lepoti, veličini i kvalitetu izrade ispunjavao očekivanja slavnog književnika. U svom pismu Mladenu Leskovcu, od 29. januara 1961. godine, Ivo Andrić piše: “Upravo sam se spremao da Vam pišem povodom…
