Povodom obeležavanja 50-godišnjice smrti crnogorskog vladike i pesnika Petra II Petrovića Njegoša (1813-1851), u novosadskom Srpskom narodnom pozorištu prikazan je, po prvi put u celosti na pozorišnim daskama, najslavniji srpski dramski spev „Gorski vijenac“. Njegoševo besmrtno delo za scenu je, u dva čina, pripremio Antonije Tona Hadžić (tadašnji predsednik Matice srpske i upravnik Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu), a muziku je komponovao Isidor Bajić. Za potrebe ove predstave, Hadžićev blizak prijatelj, slavni srpski pesnik Laza Kostić, napisao je, u januaru 1902. godine, u Somboru, Prolog za „Gorski vijenac“. Predstava je premijerno prikazana 26. januara (8. februara) 1902. g. u pozorištu Dunđerskog, u Novom Sadu. Pred početak predstave publika je oduševljeno,…
-
-
EUFORIČAN DOČEK SOMBORKI SRPSKOM RUDOLFU VALENTINU
Pre skoro jednog veka, u utorak, 18. septembra 1928. godine, u Somboru je priređen najveći spontani doček u istoriji grada, i to čoveku čije ime danas, ogromnoj većini, ne znači ništa. Ipak, u to vreme bio je to najpoznatiji Srbin u svetskom filmu, a njegova popularnost u tadašnjoj Kraljevini SHS mogla je da se meri sa onom vrstom euforije koju je među ljubiteljima filma i muzike na zapadu izazivala pojava Rudolfa Valentina ili, nešto kasnije, Džejmsa Dina i Marlona Branda, pa i najvećih rok zvezda poput Elvisa Prislija, Bitlsa i Roling Stonsa. Reč je o Svetislavu Ivanu Petroviću, „srpskom Rudolfu Valentinu“, poreklom iz sela Sivca kraj Sombora (njegov otac Mladen…
-
ZAŠTO SU SOMBORCI GREJALI GARAŽU
Somborci važe za visprene i dosetljive ljude (barem su oni uvereni da je tako), ali da to nije uvek baš tačno, svedoči jedna stara izreka: “Greju k’o Somborci garažu”. Izreka se dugo mogla čuti među starijim Somborcima, ali i Novosađanima, a odnosila se na besmislenost nekog posla. Tajnu ove izreke otkriva natpis u beogradskom dnevnom listu “Vreme”, od pre tačno 79 godina (28. jula 1940). Godine 1939. Gradska uprava u Somboru, na čijem se čelu nalazio Radivoj Stojkov, intenzivno je radila na uređenju grada. Produživana je električna mreža prema najudaljenijim gradskim predgrađima, uveden je gradski autobus za prevoz putnika (do tog vremena autobuski prevoz je predstavljalo koncesiju “Vulkan-garaže”), asfaltirani su…
-
SKRIVENA PESMA O OČEVIM SUZAMA
Đorđe Petrović (Martonoš, 1842 – Sombor, 1920), nekadašnji sveštenik somborskog Svetođurđevskog hrama i preparandijski katiheta, a zatim i profesor Karlovačke bogoslovije, bio je otac Veljka Petrovića (Sombor, 1884 – Beograd, 1967), jednog od najznačajnijih srpskih pesnika i pripovedača svog vremena, inače rođenog Somborca. Nepunih sedam godina posle smrti svoje supruge i Veljkove majke Mileve, koja je preminula svega nekoliko sedmica nakon Veljkovog rođenja, Đorđe Petrović se 1891. g. zamonašio u manastiru Kovilju, gde je, po primanju monaškog čina, dobio ime Gerasim. Posle postiženja Đorđe Gerasim Petrović vratio se svojoj profesorskoj i rektorskoj dužnosti u Karlovačkoj bogosloviji, gde je stekao glas odličnog predavača i smatran je za jednog od najboljih poznavalaca…
-
DVE PRIČE O SOMBORSKOM POP-NEMIRU
Deda po majci znamenitog srpskog pesnika i pripovedača, Somborca Veljka Petrovića, bio je ovdašnji sveštenik Jovan Momirović (1816-1902), koga su Somborci, zbog prgavog temperamenta, zvali “pop Nemir”. Momirović je bio rođeni nećak znamenitog somborskog sveštenika, preparandijskog katihete i profesora, a kasnije vladike budimskog i bačkog, Pavla Platona Atanackovića (1788-1867), i potpuno je, po rečima svog unuka, ličio na ujaka (stari Somborci su za njega govorili: Ma isti pop Paja! Isti istacki, i stas, i glava, i hod, čak i glas!). Pune 64 godine, sve do smrti, Jovan Momirović je bio služitelj i paroh somborskog Svetođurđevskog hrama. Veljko Petrović je o svom dedi ostavio zapis, opisujući ga kao čoveka naoko protivrečnog…
-
MAĐARSKO-SRPSKI JUNAK JANOŠ HUNJADI – SIBINJANIN JANKO
Janoš Hunjadi ili Sibinjanin Janko rođen je oko 1407. godine, kao sin Vojka, a unuk Srbe, vlaškog kneza iz istočnog Banata. Prezime Hunjadi porodica je ponela nakon što je ugarski kralj Žigmund Luksemburški 1409. g. darovao Jankovom ocu Vojku (Woyk filio Serbe), njegovim rođacima Magošu i Radulu, kao i bratu Radulu, posed Vajdahunjad (rumunski: Hunedoara) u Erdelju (Transilvaniji). Deo starijih mađarskih istoričara smatrao je da je ova porodica bila srpskog porekla o čemu nema istorijskih potvrda (mađarska legenda prenosila je i da je Janko Sibinjanin zapravo vanbračni sin kralja Žigmunda, a srpska da je vanbračni sin despota Stefana Lazarevića, a time i unuk kneza Lazara Hrebeljanovića). Sibinjanin Janko bio je…
-
SOMBORSKA PLEMIĆKA PORODICA BALUN
Stara mađarska plemićka porodica poreklom iz Njitranske županije, koja je plemićku grbovnicu dobila 1569. godine, a njen predak Stefan Balun zapisan je 1635. godine. Na osnovu grbovnice iz 16. veka, plemstvo joj je potvrđeno u Njitranskoj županiji 1723. godine. Na državnom popisu ugarskih plemića 1754/55. g. u Njitranskoj županiji zapisani su Stefan i Franja Balun, a u Vespremskoj županiji Aleksandar Balun. Plemićki grb: na plavom polju štita nalazila se crvena greda, sa 12 zlatnih šestokrakih zvezda, te sa dve veće zlatne šestokrake zvezde iznad i jednom ispod grede. Donja zvezda nalazila se između dva bela jelena u skoku, na zelenom tlu. Iznad štita stojala je kaciga sa perjanicom, bez krune.…
-
PRINC EUGEN SAVOJSKI
U istoriji Bačke i Vojvodine značajnu ulogu je imao znameniti vojvskovođa princ Eugen Savojski, i to ne samo svojim pobedama nad Turcima u slavnoj Bitki kod Sente 1697. i kod Petrovaradina 1716. godine, već i kasnije, u vreme kada je njegova podrška često bila presudna za postojanje i opstanak Podunavske i Potiske vojne granice, u čijim su šančevima (varošicama i naseljima), tokom prve polovine 18. stoleća, srpski i bunjevački graničari predstavljali izrazitu većinu. Princ Eugen Franc Savojski rođen je 18. oktobra 1663. g. u Parizu, kao potomak znamenite italijanske plemićke porodice i najmlađe dete iz braka princa i grofa Eugena Mauricija od Savoje i Olimpije Manćini, sinovice uticajnog francuskog državnika…
-
KOSTIĆEV „SPOMEN NA RUVARCA“ – PESMA KOJA JE UTEMELJILA SRPSKU MODERNU POEZIJU
Pesma Laze Kostića „Spomen na Ruvarca“, koju je ispevao kao 24-godišnji mladić (1865), jedna je od prvih misaonih pesama slobodnog stiha i ritma u srpskoj poeziji i, svakako, jedna od najboljih pesama ne samo Kostićevog poetskog opusa, već i srpske književnosti uopšte. Miloš Crnjanski je za ovu Kostićevu pesmu napisao da je to „najlepša pesma 19. veka, svih evropskih literatura“. Kosta Ruvarac (1837-1864), inače rođeni brat znamenitih srpskih istoričara Ilariona i Dimitrija Ruvarca, bio je srpski književni kritičar, pripovedač, prevodilac i blizak prijatelj Laze Kostića. Zajedno su bili u srpskoj peštanskoj književnoj družini „Preodnica“, čiji je Ruvarac bio osnivač i najaktivniji član. Bolešljiv i siromašan, ovaj umni i obrazovan mladić…
-
KAKO JE IZGLEDALA BAČKA PRE VIŠE OD TRI VEKA – CRTEŽI BAČKIH NASELJA IZ 1697. GODINE
Prvi sačuvani izgled 15-tak bačkih sela i varošica potiče iz 1697/98. godine, a njihov izvornik je album skica i crteža koje je načinio Leopold Franc fon Rozenfeld, inženjerijski oficir iz štaba Eugena Savojskog, vrhovnog zapovednika austrijske carske vojske u Ugarskoj (tzv. Ichnographiæ et delineationes calamo exarata es partim nigro sinico partim coloribus distinctæ omnium præliorum castrorum etc quæ metati sunt exercitus SR Imperii pro Hungaria contra Turcas recuperanda duce et auspice Eugenio principe Sabaudiensi a 12 Julii 1697 usque ad 27 Nouembris 1698 cum explicatione germanica, odnosno, u prevodu, Tlocrti i nacrti, izvedeni perom, delimično kineskim tušem, delimično obojeni, svih bitaka, logora, itd., koje je postrojila vojska Svetog Rimskog Carstva…
