U Somboru je, početkom tridesetih godina 19. veka, nastao prvi srpski lekarski priručnik, iz pera somborskog fizikusa (lekara) Konstantina Peičića (Borovo, 1802 – Budimpešta 1882). Peičić se školovao u Vinkovcima, Karlovcima, Požunu i Pešti, gde je 1830. g. promovisan u doktora medicine. Peičić je odbio je predlog Vuka Karadžića da pređe u Srbiju za ličnog lekara knjaza Miloša, pravdajući se strahom od samovolje srpskog vladara. Kratko je radio u Sremskoj Mitrovici, da bi 1831. godine, na preporuku Platona Atanackovića, nekadašnjeg somborskog sveštenika i profesora somborske Srpske preparandije, prešao u Sombor. Ovde se 1840. g. oženio Anom, ćerkom ovdašnjeg senatora Jakova Laloševića i sestrom budućeg somborskog gradonačelnika Stevana Laloševića. U svojoj…
-
-
KAKO JE STANIŠIĆ POSTAO VAROŠICA
Selo Stanišić, severno od Sombora, krajem 18. i početkom 19. veka bilo je podeljeno na srpsku i nemačku opštinu (Srbi su u Stanišić naseljeni 1763/64. godine, a naseljavanje Nemaca počelo je 1786. godine). Godine 1800. u selu je zapisano 2.728 stanovnika (1.451 stanovnik bio je rimokatoličke vere, a pravoslavnih i ostalih bilo je 1.277 stanovnika). Uz srpsko i nemačko stanovništvo, u selu su živeli i žitelji mađarske, slovačke, jevrejske i romske narodnosti. Selo je pripadalo Kraljevskoj komorskoj upravi, odnosno nalazilo se u posedu države. U vreme austrijskog rata sa Francuskom (1797-1801) plemić Franc Redl, koji je u svom vlasništvu već imao obližnji posed Rastinu, zakupio je poreske prihode i ostala…
-
PALATA FALCIONE NA POZORIŠNOM TRGU (STARA AUTOBUSKA)
Jedna od najvećih zgrada ili palata u središtu Sombora podignuta je na nekadašnjem posedu porodice Tuner, čiju je jednu polovinu (599 od 1.173 kvadratna hvata) kupio 1864/65. g. Lorenco Lovro Falcione. On je, već naredne godine, ovde sazidao parno kupatilo, kao i zdanje u kome se nalazilo sedište Građanske kasine, te prostranu jednospratnicu sagrađenu u stilu romantizma, u obliku pravougaonika, koja se sporednim stranama protezala na dve ulice (južnom na Školsku, odnosno Laze Kostića, a severnom na Elefant ulicu, odnosno J. J. Zmaja). Zapadnom ili čeonom stranom ovo zdanje je zauzimalo veći deo trga ispred hotela „Lovački rog“ (kasnije Pozorišni, današnji Trg Republike). Na planu Sombora iz 1878. g. zgrada…
-
SVETSKI PUTNIK IZ SOMBORA (KAROLJ VERTEŠI)
Poznati mađarski putopisac i novinar Karolj Verteši (Vértesi Károly, kršteno Karlo Virter), rodio se u Somboru 1843. godine, u nemačkoj porodici, kao sin Franca Virtera, velikog beležnika somborskog Magistrata. Njegova rodna kuća nalazila na kraju Bajskog puta (današnje Vojvođanske ulice), sa leve strane, nedaleko od Gradske bolnice koja je izgrađena znatno kasnije (1923-25). Ovde je završio osnovnu školu i niže razrede realke, a potom je pohađao gimnazije u Baji i Pečuju, kao i teološke studije u Kaloči. Prava je studirao u Pešti, a nakon odbranjene doktorske disertacije vratio se 1871. g. u rodni Sombor gde je dobio status počasnog županijskog notara i gradskog advokata. Deset godina Karlo Virter je…
-
SOMBORAC GEZA BARCI – ČUVENI LINGVISTA I REFORMATOR MAĐARSKOG JEZIKA
GEZA BARCI (BÁRCZI GÉZA), istaknuti mađarski lingvista, univerzitetski profesor i akademik, rođen je u Somboru 9. januara 1894. godine, kao sin finansisjkog županijskog službenika Ivana Barcija (poreklom iz okoline Trenčina u Slovačkoj, koji je porodično prezime Briks, oko 1880. godine, zamenio prezimenom Barci) i njegove supruge Adalberte. U rodnom gradu Geza Barci završio je osnovnu školu i osam razreda Državne gimnazije (1903/04 – 1910/11), u kojoj je i maturirao 1911. godine. Već se u ovoj somborskoj školi mogla nasluti njegova svestranost, kada je počeo je da uči esperanto, nemački i turski jezik. U rukopisu su sačuvani fragmenti sećanja Geze Barcija na školovanje u somborskoj Gimnaziji, u kojima se kaže: Uvek…
-
SOMBORAC PLATON ATANACKOVIĆ – VLADIKA BAČKI I JEDAN OD NAJUMNIJIH LJUDI SVOG DOBA
Pavle Platon Atanacković pripada redu najumnijih arhijereja pravoslavne crkve tokom 19. stoleća. Ovaj izuzetan sveštenik, vladika budimski i bački, dvostruki predsednik Matice srpske, katiheta i profesor somborske Preparandije, plodan pisac, prevodilac i veliki narodni dobrotvor, rođen je u Somboru, na Petrovdan 1788. godine, kao sin uglednog, imućnog i prosvećenog somborskog trgovca Petra Atanackovića i supruge Marije (u Somboru je, na poreskom popisu, još 1750. g. zapisan Atanacko Alavanja, deda po ocu vladike Platona). Mladi Pavle Atanacković završio je somborsku Normu Avrama Mrazovića i Gramatikalnu školu Vasilija Kovačića. Po preporuci sveštenika Atanasija Zarića otišao je 1801. g. u Karlovce i tu je, kao najbolji u klasi, završio šest razreda Karlovačke gimnazije,…
-
PROTA HRISTIFOR POPIĆ – DUHOVNI I POLITIČKI PREDVODNIK SOMBORSKIH SRBA U DRUGOJ POLOVINI 18. VEKA
Hristifor Popić, okružni protonamesnik somborski, tokom čuije su uprave sagrađena oba današnja velika pravoslavna somborska hrama, kao i kapela na Velikom pravoslavnom groblju, rođen je 1724. godine (njegovo prezime često je pisano i sa oblikom Popović, pa je pouzdano poticao iz svešteničke porodice). Bogoslovsko obrazovanje Hristifor Popić je dobio na kijevskoj Duhovnoj akademiji, odakle je, kako piše arhimandrit Stefan Ilkić, preneo uzorit bogoslužbeni poredak u somborsku Svetođurđevsku crkvu. Kao sveštenik Svetođurđevske crkve Hristifor Popić je zabeležen već 1748. godine. Nasledivši starog protu Veselina Beljanskog, Popić se na dužnosti somborskog prote nalazio od 1757. godine. Kao revnostan služitelj, ugledan duhovnik i starešina, i istrajan čuvar i branilac pravoslavlja, uživao je nepodeljeno…
-
SOMBORSKO SALAŠKO NASELJE LENIJA
Pustara, a kasnije i salaško naselje Lenija, istočno od Sombora, pominje se najranije sa imenom Ivanovo Selo (Ivanova Szella) početkom poslednje decenije 17. veka, kada je imala status komorske pustare sa godišnjim prihodom od 15 forinti (još je u srednjem veku, kao i u vreme turske uprave, sa zapadne strane Sombora postojalo naselje Ivanfalva, kasnije zapisano kao Ivanji, ali ono nije isto što i kasnije Ivanovo Selo). Godine 1702. Ivanovo Selo (Ivanovoszelo) je zapisano kao naseljeno na spisku 28 pustara dodeljenih somborskim graničarima, u čijem će posedu biti i 1720 (Ivanovaszello, Ivanovo Szelo), 1722 (Ivanovo Szello), 1736 (Ivanova Szello) i 1740. godine (Ivanovo Sella). U Redlovom opisu pustare Ivanovo Selo…
-
ŠTETE I ŠTETOČINE NA USEVIMA I IMANJIMA SOMBORSKIH PAORA
Zemljodelački trud somborskih salašara i paora često je bio ugrožen kako vremenskim uzrocima i prirodnim pojavama, tako i najezdama ptica, insekata i glodara. Atar Sombora sve do polovine 20. veka ugrožavale su poplave i podzemne vode (posebno oranice i pašnjake salaša severno od Sombora). Povremeno bi i suša sparušila useve i spržila zemlju, te su tada priređivane litije ili bi po salašima i gradskim sokacima išle i „dodole“. Kako je tokom 18. veka marva još većinom boravila izvan štala i torova, po pustarama i pašnjacima kraj salaša, velike štete nanosila je i jaka zima, pa su ovdašnji salašari tada imali znatan broj uginulih grla (godine 1740. samo komorskim stanovnicima Sombora,…
-
SOMBORSKO SALAŠKO NASELJE ŽARKOVAC
Salaško naselje Žarkovac udaljeno je osam kilometara od Sombora, u pravcu jugoistoka, sa leve strane puta za Stapar, i spada u ušoreni tip salaša. Žarkovac je nastao u jugozapadnom delu nekadašnjeg atara pustare Gradina, gde su posede imali nekadašnji somborski srpski graničari, u neposrednoj blizini uzvišenja Klisa na kome su otkriveni arheološki tragovi znatnijeg srednjovekovnog naselja, starog sedam do osam vekova. Pustara, a kasnije i salaško naselje južno od Sombora, Žarkovac je najranije, sa imenom Malo Žarkovo, zabeležen 1720. godine, kao jedna od 30 pustara koje su pripadale somborskim graničarima (njima je od 1702. g. pripadala i pustara Veliko Žarkovo, koja se nalazila u susedstvu Doroslova). Atar Žarkovca je, sve…
