Sombor je mesto čija istorija može da se prati kroz više od šest vekova neprekidnog kontinuiteta. Jedan od najsnažnijih i najtrajnijih stubova budućeg urbanog uzrastanja Sombora predstavljalo je ovdašnje utvrđenje, koje je nastalo u poslednjoj trećini 15. stoleća. Priča o somborskoj tvrđavi počinje mnogo pre nego što je naselje dobilo današnje ime. U arhivskim izvorima 1334. godine najranije se pominje sitna vlastelinska porodica Cobor iz obližnjeg Janošija – omanjeg naselja iz okruženja županijskog središta Bodroga. Jedan njen pripadnik, Jovan Cobor, zabeležen je 1391. godine kao posednik i stanovnik malog naselja Sentmihalj, koje će, po svojim gospodarima, već početkom 15. veka poneti ime Coborsentmihalj.
Pravi uspon porodice vezuje se za Mihaila Cobora, bliskog saradnika kralja Matije Korvina. Zahvaljujući kraljevoj naklonosti, Coborovi su stekli značajne posede i postali jedna od uglednijih vlastelinskih i plemićkih porodica južne Ugarske. Njegov sin Jovan Cobor dobio je 1469. godine kraljevsku dozvolu da sa braćom Martinom i Emerikom u Coborsentmihalju podigne utvrđeni dvorac ili tvrđavu od drveta ili kamena (in terittorio possesionne sue Czoborzenthmihal predicte in Comitatu de Bodrogh habitae… unum Castellum seu Fortalitum Ligneum aut Lapideum cum propugnatulis). Četiri godine kasnije kralj je obnovio svoju saglasnost, što govori da je gradnja bila složen i dugotrajan poduhvat.
Podizanje tvrđave uklapalo se u širu politiku Matije Korvina. Posle pada Smedereva 1459. godine Ugarska je intenzivno jačala sistem odbrane prema Osmanskom carstvu. Pored velikih graničnih tvrđava, podizani su i brojni kašteli u unutrašnjosti zemlje, među kojima je bilo i utvrđenje Coborovih. U tadašnjoj Ugarskoj niko nije mogao graditi tvrđavu bez kraljeve dozvole, pa je i ovaj objekat nastao pod neposrednim nadzorom krune.
Tvrđava (Castellum sew fortalicium in possessione ChoborZenthmÿhal) bila je završena najkasnije do 1476. godine. Već 19. juna iste godine postala je poprište ozbiljnog sukoba kada su susedni velikaši, braća Bazini Sentđerđi, u odsustvu braće Cobor, pokušali da je osvoje na prepad. Coborovi ljudi uspeli su da odbiju napad, a sačuvani zapis beleži borbe pod zidinama, poginule branioce, ranjene napadače, pa čak i pokušaj da se tvrđava zapali zapaljivim strelama. Reč je o najstarijem detaljno opisanom vojnom događaju iz istorije Sombora. Šteta koju su napadači načinili u Coborsentmihalju, uključujući i opljačkanu marvu, procenjena je na 400 zlatnih forinti, što su pismeno potvrdile i županijske vlasti Bodroške županije.
Tokom narednih decenija tvrđava je bila sedište moćne vlastelinske porodice i jedno od značajnijih utvrđenja u Bodroškoj županiji. Početkom 16. veka Martin Cobor, veliki župan Bodroške županije, stalno je boravio u njoj (castellum Czoborzenthmyhal in de Bodrog cum suis pertinenciis ad inhabitandum et pro loco quidem mansionis dicti Martini Czobor… reliquissent). Kako Martin nije imao muških naslednika, a porodično jezgro nasleđivala je samo muška grana Cobora, tvrđava je trebalo da pripadne Gašparu, sinu Martinovog brata Emerika Cobora, ali tek nakon isplate polovine skorašnjih i eventualnih budućih troškova obnove i dogradnje tvrđave i dvorca u Coborsentmihalju Martinovoj ćerki Feliciji.
Kaštel i utvrđenje često su pominjani u izvornicima sve do 1518. g. kada je ovaj objekat bio zapisan samo kao tvrđava (castrum). O snazi utvrđenja govori i podatak da su ga ustanici tokom velike Dožine bune 1514. godine zaobišli, ne želeći da troše vreme i ljude na opsadu dobro branjene tvrđave. U njenim zidinama tada su utočište nalazile brojne plemićke porodice iz okoline.
Posle Mohačke bitke 1526. godine i raspada srednjovekovne Ugarske, Coborsentmihalj ulazi u razdoblje velikih političkih promena. Tvrđava je verovatno kratko vreme bila pod kontrolom pristalica Jovana Nenada, ali je odlučujući preokret nastupio 1541. godine kada su Osmanlije osvojile Budim i uspostavile vlast nad najvećim delom Ugarske. U povratku sa tog pohoda turske trupe zauzele su i Sombor.
Turci su brzo uočili strateški značaj mesta na važnom putnom pravcu između Budima i Petrovaradina. Zbog toga su na temeljima starog utvrđenja braće Cobor podigli novu tvrđavu i u nju smestili vojnu posadu. U turskom popisu posade ove tvrđave iz 1543. godine Sombor je prvu put zabeležen današnjim imenom. Posada je tada brojala 51 vojnika i jednog imama. U njenom sastavu bili su stražari, konjanici i tobdžije, a među njima se nalazio i jedan broj vojnika hrišćanskog porekla, uglavnom Srba u turskoj službi.
Tokom 16. veka somborska tvrđava bila je deo odbrambenog sistema Segedinskog sandžaka. Mada se nalazila u unutrašnjosti Osmanskog carstva, opasnost od ugarskih prepada nije potpuno nestala. Najozbiljniji takav napad dogodio se 1559. godine, kada je odred sigetskog kapetana Marka Stančića Horvata prodro do Sombora. Tvrđava je odolela napadu, ali su gubici bili veliki i među braniocima i među napadačima. Nakon toga turske vlasti dodatno su pojačale vojno prisustvo u gradu, pa su u somborsku tvrđavu, osim redovne vojne posade, koju je 1560. godine činilo svega 14 turskih vojnika, smestile i odred od 141 konjanika muselema (povlašćenih vojnika, oslobođenih državnih poreza i dažbina), koji su činili Srbi hrišćani, unajmljeni da čuvaju grad i okolna sela od napada ugarskih trupa.
Ipak, kako su granice Osmanskog carstva pomerane, vojni značaj Sombora postepeno je opadao. Oko tvrđave se razvijala velika orijentalna kasaba koja je tokom 17. veka postala palanka, pa “šeher” – veliko gradsko naselje i jedno od najvažnijih urbanih središta u Bačkoj. Iako se Sombor tokom druge polovine 16. veka sve više razvijao kao trgovačko i upravno središte, tvrđava je zadržala stalnu vojnu posadu. Turski popisi beleže da se u njoj 1570. godine nalazilo 17, a osam godina kasnije 15 stalnih stražara (mustahfiza), dok jedan podatak iz vremena sultana Murata III govori o posadi od 14 vojnika. Istovremeno, habzburški obaveštajni izvori pružaju nešto drugačiju sliku. U izveštaju iz 1577. godine somborska tvrđava navedena je sa 44 pešaka, dok je 1590. godine zabeležena posada od ukupno 60 ljudi – 20 konjanika i 40 pešaka (tada je Sombor u austrijskim izveštajima zabeležen starim imenom Coborsentmihalj – Tzober St. Michel). Mada broj vojnika nije bio veliki, njihovo stalno prisustvo davalo je gradu značaj regionalnog vojnog i upravnog središta.
Na mapi Matijasa Zinta Sombor je 1567. godine predstavljen simbolom veće kuće i kule pored nje – na istovetan način kako će biti predstavljen i na mapama i vedutama iz druge polovine i s kraja 17. veka.
Krajem 16. veka, tokom austrijsko-turskog Dugog rata u tvrđavi je zimovao turski saveznik i krimski kan Gazi Giraj, koji je u jednoj svojoj pesmi ostavio turobnu, ali slikovitu uspomenu na boravak u Somboru.
Početkom 17. veka (1613, 1629) tvrđava je i dalje bila aktivno vojno uporište, sa stalnim odeljenjem od sedam tobdžija, dok je 1626. godine u njoj privremeno boravilo čak 600 vojnika (300 konjanika i 300 pešaka) tokom ratnih operacija između Osmanlija, erdeljskog kneza i Habzburga.
Najpoznatiji opis somborske tvrđave ostavio je osmanski putopisac Evlija Čelebi, koji je 1665. godine zapisao da je Sombor imao snažnu četvorougaonu palanku sa tvrđavom od čvrstog materijala u njenom središtu. Tvrđava je bila okružena opkopom i u njoj se nalazio dizdarev konak, a ispred nje uzdizali su se mala džamija i hamam. Na bedemima su stajala dva velika topa, mada bez zaliha baruta, jer se mesto nalazilo duboko u unutrašnjosti carstva.
Samo dve godine kasnije (1667) nemački putnik Hajnrih Otendorf ostavio je i likovni prikaz Sombora, na kome se jasno vidi tvrđava sa dizdarevim konakom i kulom osmatračnicom. Simbolom tvrđave je obeležen Sombor i na mapi iz 1685. godine. Krajem 17. veka nastale su i vedute iz 1697, 1698. i 1700. godine, koje prikazuju izgled grada neposredno nakon oslobođenja od Turaka. Na njima tvrđava sa kulom dominira gradskim jezgrom i predstavlja najupadljiviji objekat tadašnjeg Sombora.
Posle povlačenja Turaka (1687) tvrđava je izgubila svoj značaj i počela je da propada. Komorski prefekt Jozef Adam de Tau, u svom opisu Sombora iz 1718. godine, navodi da se unutar velikog šanca nalaze ruševine kule od dobrog materijala. Možemo da pretpostavimo da su austrijske vojne vlasti obnovile kulu nekadašnje tvrđave ubrzo posle 1718. godine (tada je skinut drveni toranj i stavljen je sadašnji krov, a zdanje je prilagođeno novoj nameni). I u putopisu rektora požunskog liceja Mateja Bela, koji je 1735. g. boravio u Somboru, zapisano je da se kroz grad proteže šanac koji otkriva ostatke stare tvrđave, od koje, sem jedne kule, nije ostalo drugih tragova. Do sredine 18. stoleća gotovo svi tragovi nekadašnjeg utvrđenja nestali su iz gradskog pejzaža.
Na osnovu starih mapa, veduta i kasnijih opisa može se zaključiti da se tvrđava nalazila severno od današnjeg Trga Svetog Trojstva, na prostoru današnjeg Trga cara Lazara, preko puta katoličke crkve Presvetog Trojstva, oko zgrade Istorijskog arhiva (njena lokacija najpreciznije je ucrtana na mapi somborskih poseda inž. Kaltšmita iz 1746. godine). Dimenzije tvrđave nisu bile velike (opkop oko tvrđave morao je biti dug po nekoliko desetina metara u svakom pravcu) i verovatno je prvobitno građena od drveta, da bi tokom kasnog perioda turske vladavine bila obnovljena u čvrstom materijalu.
Kada je prostor nekadašnje somborske tvrđave, polovinom 18. veka, postao posed državne Komorske administracije i njenih činovnika, na mapi Andreasa Knajdingera ucrtana je 1772. g. i nekadašnja kula somborske tvrđave koja je, prema sačuvanom crtežu, već imala svoj sadašnji izgled i u kojoj su se nalazili, kako je zapisano, stanovi komorskih pisara i blagajnika. Ovaj posledenji ostatak nekadašnje srednjovekovne i potonje turske tvrđave postoji i danas, a u zidanama ove kule nalaze se depoi somborskog Istorijskog arhiva (još uvek je prostor iza zdanja Istorijskog arhiva vidno uzdignut u poređenju sa svojim zapadnim okruženjem, prema zdanju pozorišta).
Možemo zaključiti da je upravo somborska tvrđava – prvobitno vlastelinsko utvrđenje porodice Cobor, a potom vekovima dograđivano i prilagođavano novim gospodarima – predstavljala jezgro oko kojeg se razvilo naselje iz kojeg je izrastao današnji Sombor. Stoga je važno sačuvati sećanje na nju.
Milan Stepanović
