Posle troipogodišnje okupacije Sombora pod Hortijevim fašističkim režimom, a potom i neposrednom nacističkom upravom, usled napredovanja sovjetske Crvene armije, početkom jeseni 1944. g. došlo je do opšteg rasula u mađarskoj državnoj vlasti na teritoriji Bačke i povlačenja mađarskih i nemačkih trupa, kao i dela nemačkog i mađarskog stanovništva. Dan nakon oslobođenja Beograda, prethodnica trupa Trećeg ukrajinskog fronta sovjetske Crvene armije ušla je i u nebranjen Sombor, u prepodnevnim časovima 21. oktobra 1944. godine. Sovjetskim trupama komandovao je potpukovnik Huzivadze, koji je pred Gradskom kućom poslužen hlebom i solju, a zatim je sa balkona Gradske kuće okupljenima objavio da je nastupilo oslobođenje i da je prestala fašistička vlast. U popodnevnim časovima…
-
-
SOMBORSKI ŽANDARMI I ŽANDARMERIJSKA KASARNA
Prva žandarmerijska kasarna u Somboru zabeležena je 1851. godine, kada je graditelj Karl Gfeler radio prepravke na njoj (iste godine zabeleženo je da je stražmešter Strabnicki bio komandir ovdašnje žandarmerijske stanice, a u redovima žandarmerije nalazili su se pripadnici nemačke, srpske, češke, mađarske i drugih nacionalnosti). Grad je 1852. g. mesečno plaćao pet forinti i 24 krajcare za održavanje žandarmerijske kasarne (reč je, verovatno, o jednoj od tri zgrade tzv. Velike ili Stare kasarne, na Staparskom putu). Taj prostor, verovatno, nije bio dovoljno dobar, ili mu je promenjena namena, pa 1854. g. grad za potrebe žandarmerije zakupljuje, za godišnji iznos od 180 forinti, kuću Marije Greguš, koja je imala četiri…
-
KAUFMANOVA ZGRADA
Nekadašnji posed Ambrozija Fuksa, koji se 1837. g. prostirao na 253 kvadratna hvata, kupio je 1841. g. Franc Mec, a od njegovih naslednika 1870. g. imućni somborski jevrejski trgovac i šeširdžija Šimon Kaufman, koji je ovde, između 1883. i 1885. godine, podigao veliku jednospratnicu sa fasadom u stilu eklekticizma, na samom uglu današnjih ulica Pariske i Laze Kostića. Arhitekta i projektant ovog zdanja bio je Ferenc Decner, koji je, istovremeno, rukovodio i radovima na obnovi i dogradnji zdanja somborske Županije. U somborskom Istorijskom arhivu sačuvan je arhitektonski plan Kaufmanove zgrade, sačinjen 1885. godine. Kako je zgrada izbijala na dve ulice (neznatno duže, za širinu jednog prozora, prostirala se u Pariskoj ulici),…
-
MATERINSKI DOM (TREĆI REJON)
U Somboru je 1926. g. osnovana podružnica Materinskog udruženja, koje je, prevashodno, brinulo o siromašnoj ili napuštenoj deci, kao i o pomaganju siromašnih porodica, bez obzira na veru i narodnost (Materinsko udruženje osnovala je 1904. g. u Beogradu dr Draga Ljočić, prva žena lekar u Srbiji). Prva namera osnivača bila je da u Somboru bude sagrađeno obdanište za odojčad i decu onih siromašnih majki, koje su prinuđene da ih za vreme rada ostave van kuće, bez nege i nadzora. Udruženje je odmah po osnivanju počelo sa priređivanjem serije javnih predavanja o zdravlju dece (sačuvan je plakat kojim Materinsko udruženje u Somboru poziva građanstvo da 24. aprila 1927. godine, u Velikoj…
-
KUĆA GRGUROVA
Jednospratnica na uglu Glavne ulice i Venca Deak Ferenca (Stepe Stepanovića) podignuta je 1866. godine, sa fasadom u stilu eklekticizma. Projektant je bio somborski arhitekta Milan Grgurov. Kuća je pripadala porodici Falcione, od koje je 1921. g. ovo zdanje kupio somborski lekar dr Kosta Grgurov. Osnova kuće sagrađena je u obliku ćiriličnog slova П. Pročelje zgrade gledalo je na Glavnu ulicu, a dvostruko duži bočni deo bio je okrenut je prema Vencu. Na sredini pročelja zgrade nalazio se izražen rizalit sa istaknutim trouglastim zabatom (ovakav zabat je, prema crtežu Glavne ulice iz 1840. godine, postojao i na mestu nekadašnje jednospratnice Mihaila Horvata, koja je prethodila ovoj zgradi, a koja se…
-
OD NAJVEĆEG PROTIVNIKA DO NAJVEĆEG ZAŠTITNIKA SOMBORACA – FRANC REDL
Nemačka bečka građanska porodica Redl plemstvo je dobila početkom druge polovine XVIII veka. Njen neposredan predak bio je Fridrih Redl, artiljerijski oficir u vreme turske opsade Beča 1683. godine. Njegov sin Ferdinand Redl, nekadašnji službenik komorske administracije u Erdelju, preminuo je 1758. g. u Somboru, u 96. godini. Ferdinand je bio otac Franca Jozefa Redla od Rotenhauzena, komorskog administratora Bačke. Prema navodima plemićkog pisma iz 1765. godine, Franc Jozef Redl ušao je u državnu službu još kao mladić (1717), a pre nego što je postavljen za bačkog komorskog administratora bio je na položaju službenika pri erdeljskoj komori soli (1720), zatim je angažovan na izgradnji fortifikacija u edreljskoj oblasti Fogaraš (1723),…
-
SIROTIŠTE I ŠKOLA ZA ZABAVILJE (OŠ “BRATSTVO-JEDINSTVO”)
Zahvaljujući toplom dočeku koji su Somborci priredili kaločkom nadbiskupu Lajošu Hajnaldu (koji je već pre toga bio ktitor somborske Ženske manastirske građanske škole, podignute 1887. godine) i lepoj besedi dobrodošlice direktora somborske gimnazije Eda Margalića, nadbiskup je izdvojio 80.000 forinti (za svaku baklju na priređenoj mu bakljadi po 1.000 forinti) za izgradnju Sirotišta i Škole za zabavilje, prostrane jednospratnice koja se nalazila na uglu nekadašnje Ulice Sv. Ivana (danas Trg cara Lazara) i Malocrkvene (Njegoševe) ulice, na mestu gde se ranije nalazila prizemna rodna kuća Jožefa Švajdla, generala iz vremena Mađarske revolucije. Ono što je 1891. g. započeo nadbiskup Hajnald, dovršio je par godina kasnije njegov naslednik na kaločkom nadbiskupskom tronu…
-
KUKURUZ – JESENJE PAORSKO BLAGO
Kukuruz je na prostore Panonske nizije stigao u 17. veku i to preko Turske, pa je ovde još decenijama kasnije, sve do polovine 18. veka, beležen kao „tursko žito“ (na latinskom Tritico turcico, a na nemačkom Turkischer Waiz). Zvuči čudno, ali kukuruz, koji je već više od dva veka najraširenija poljoprivredna biljka na njivama somborskog atara, još polovinom 18. stoleća jedva da je bio uzgajan. Popisi iz dvadesetih godina 18. veka uopšte ga ne beleže kao usev (zapisani su pšenica, ječam, raž, zob i proso, ali ne i kukuruz). Tek u dokumentu koji je beležio prinos useva na okolnim pustarama između 1738. i 1741. godine, kukuruz se javlja kao potpuno…
-
GRADSKA (HONVEDSKA) KASARNA
Osim stare županijske kasarne na Staparskom putu, druga somborska kasarna postojala je u gradu još početkom 19. veka, a nalazila se na uglu nekadašnjeg severnog Šanca (Venca Radomira Putnika) i Bezdanskog puta, označena kao Casarna Cittis (Gradska kasarna). Sagrađena je, najverovatnije, na istom mestu gde se nalazila starija kasarna, koja je izgorela u požaru 1791. godine. Prema planu iz 1808. g. posed na kome se nalazila ova kasarna imao je oblik nepravilnog pravougaonika, a sama kasarna imala je oblik slova L. Prema zemljišnoj knjizi iz 1837. g. zapisana je kao „Gradska vojnička kasarna zvana Ladanji“ i nalazila se na posedu približno kvadratnog oblika, ukupne površine 692 kvadratna hvata, a na…
-
VAROŠKI ČISTAČI
Članom 27. Statuta slobodnog i kraljevskog grada Sombora, usvojenim u aprilu 1749. godine, bilo je određeno da Magistrat, Spoljni senat i izabrano Opštestvo moraju da nastoje i da se trude da ulice grada budu čiste i dobro održavane. Gradski propisi su vrlo striktno uredili održavanje čistoće ispred privatnih kuća, pa je svaki vlasnik morao već u rano jutro, bez obzira na godišnje doba ili vremenske prilike, da očisti i uredi prostor ispred svoje kuće. U suprotnom, izricane su kazne koje nisu bile samo simbolične. Osamdesetih godina 19. veka grad je doneo i svoj zaseban Pravilnik o čistoći. Iako je ovim propisima uređena čistoća većine ulica u gradu, ostao je problem…
