Na postojanje organizovanog duhovnog života somborskih Srba u vreme turske uprave ukazuje i prisustvo sarajevskog kujundžije Stefana Ivanovića, koji je u Somboru filigranski ukrasio drveni krst za manastir Gomionicu, sa ćiriličnim natpisom. Natpis je urezan na dršci u pozlaćeno srebro okovanog krsta, načinjenog od drveta čempresa, sa izrezbarenim scenama iz života Isusa Hrista i Bogorodice, koji je, najverovatnije, nastao na Svetoj Gori. Ovaj krst, veličine 451 mm po visini i 227 mm po širini, rađen je za hram Vavedenja Presvete Bogorodice manastira Gomionice, zapadno od Banja Luke, gde se nalazio duže od dva veka. Prema zapisu, okivanje krsta naručio je jeromonah Antonije, platili su ga Avram, Gvozden, Hrvoje i Dabo…
-
-
DUGA TRADICIJA PROSLAVE SV. SAVE U SOMBORU
Razvijanju kulta Svetog Save, koji je u Srba vekovima bio utemeljen u crkvenom i narodnom životu, posebno u narodnoj poeziji, književnosti i mitologiji, značajno je doprinelo zvanično državno određenje Sv. Save za slavu (zaštitnika ili patrona) srpskih škola. To je učinjeno na osnovu ukaza srpskog Popečiteljstva pravosudija i prosveštenija (Ministarstva pravde i prosvete), od 2/14. januara 1840. godine, koji je potpisao tadašnji popečitelj Stefan Stefanović Tenka. Predlog da Sv. Sava bude određen za školsku slavu zvanično je potekao od nekadašnjeg Somborca Atanasija Nikolića (1803-1882), učenika ovdašnje Mrazovićeve Norme (učitelj mu je bio mladi Pavle Atanacković, kasnije znameniti vladika Platon), koji je, tridesetih godina 19. veka, radio kao inženjer i geometar…
-
PRVI SOMBORSKI BUNJEVAČKO-ŠOKAČKI KALENDAR IZ 1882.
Tradicija izdavanja kalendara javlja se u Južnih Slovena još u 17. i 18. veku, kada su počeli da izlaze prvi kalendari na hrvatskom i srpskom jeziku (prvi srpski kalendar štampao je Zaharije Orfelin, u Beču, 1783. godine). U 19. veku, ugledajući se na kalendar „Danica“ Vuka Karadžića, koji je počeo da izlazi 1826. godine, javlja se čitav niz kalendara koje su objavljivali knjižari i izdavači, kao i razne kulturne i verske ustanove u Srba i Hrvata. Uz kalendarski deo (sa označenim crkvenim praznicima), po pravilu su išli i prilozi u kojima je, osim korisnih saveta i pouka za domaćinstvo, trgovinu i zemljodelstvo, negovana i lepa književnost. Zbog toga su kalendari…
-
ZELEN DOBOŠ DOBUJE, LAZA KOSTIĆ ROBUJE…
Mada danas u senci njegovog pesništva i književnog, naučnog i umetničkog rada, politička deltanost Laze Kostića i njegova uloga u političkom životu srpskog naroda u drugoj polovini 19. veka bila je velika i značajna, kako konkretnim delovanjem, tako i idejama. Laza Kostić je “kao jedan od osnivača i najuglednijih članova Ujedinjene omladine srpske, Srpske narodne slobodoumne stranke i Narodno-liberalne stranke i kao neposredan saradnik najznačajnijih ličnosti iz političkog i kulturnog života srpskog naroda u to vreme, nastojao da pronađe najbolje i najefikasnije načine za ostvarivanje i realizaciju srpskih demokratskih težnji i nacionalnih ideala” (Dejan Mikavica – “Laza Kostić – politička biografija”). POČECI Posle mladalačkih aktivnosti u društvu peštanskih đaka „Preodnica“,…
-
SOMBORSKI ROMI OD 16. DO 20. VEKA
Prema turskom defteru (popisu) Segedinskog sandžaka iz 1570. godine, u Somboru je popisano svega 13 hrišćanskih kuća, a na popisu je, u tri gradske mahale, zabeleženo i 217 muslimanskih kuća, kao i 17 turskih vojnika koji su služili u somborskoj tvrđavi (među popisanim turskim stanovništvom većina su, verovatno, bili naši sunarodnici islamske veroispovesti, pa je njih 60 bilo skorašnjih konvertita, odnosno bili su deca hrišćanskih roditelja, a sedmorica su zabeležena zavičajnim prezimenom „Bosna“). Na popisu je zabeležena i zasebna romska zajednica ili tzv. “ciganska mahala” (bilo ih je i hrišćana i muslimana), koja je brojala 12 kuća. Njihova imena su: Ali Abdulah sa sinom Janićijem, Žarko Radić, Todor Jovan, Đura…
-
GODIŠNJI OBIČAJI SOMBORACA I SOMBORSKIH SALAŠARA
Među običajima i verovanjima u somborskih Srba i Bunjevaca, kako po gradu, tako i po okolnim salašima, nalazio se znatan broj prastarih narodnih običaja vezanih za pojedine verske praznike i određena godišnja doba. – O Svetom Trifunu (1/14. februara), guščijem svecu, nasađivane su guske i nije se radilo u baštama. Vinogradari su na Svetog Trifuna odlazili u vinograde, orezivali čokot i zalivali ga vinom kako bi vinograd dobro rodio te godine. Verovalo se da najkasnije do Svetog Trifuna treba posejati žito. – Na Blagovesti (25. marta/7. aprila) nije se radilo, a posebno su se žene uzdržavale od svakog posla. Muž toga dana nije prilazio ženi jer bi se dete koje…
-
PRIČA O STANIŠIĆKOM RATNOM ZAROBLJENIKU
U mojoj porodičnoj arhivi sačuvana je Potvrda o otpustu iz zarobljeničkog logora Mirka Stepanovića iz Stanišića (velikog nemačko-mađarsko-srpskog sela severno od Sombora), inače starijeg brata mog dede Ozrena. Mirko Stepanović (1902-1966) bio je predratni kraljevski žandarm i policijski narednik, sa službom u Stanišiću, Somboru i Odžacima. Kada je Nemačka, sa svojim saveznicima, 6. aprila 1941. g. napala Kraljevinu Jugoslaviju, i Mirko je bio mobilisan, a već 12. aprila zarobili su ga pripadnici Vermahta. U junu 1941. godine, sa ostalim jugoslovenskim ratnim zarobljenicima srpske narodnosti, Mirko je bio prebačen u nemački logor za ratne zarobljenike XVII-A u Kajzerštajnbruhu, jugoistočno od Beča. U ovom logoru su od 1940. g. boravili francuski i…
-
SRPSKA “MARSELJEZA” IZ PERA LAZE KOSTIĆA
Čuvene stihove i jednako poznatu muziku francuske budnice, a kasnije i himne, nazvane “Marseljeza” napisao je Klod Žozef Ruže d’ Lil (1760-1836). Pesma je nastala u Strazburu, u noći između 25. i 26. aprila 1792. godine, nakon što je Austrija objavila rat Francuskoj. Prvi naziv pesme bio je “Ratna pesma vojske na Rajni”. Kada je tri meseca kasnije republikanska vojska iz Marselja umarširala u Pariz, pevajući ovu pesmu, ona je po njima nazvana “Marseljezom”, a za francusku nacionalnu himnu proglašana je na šestu godišnjicu pada Bastilje, 14. jula 1795. godine. Mladi srpski pesnik Laza Kostić (1841-1910), prvi je “Marseljezu” preveo na srpski jezik, u 29. godini svog života. Njegov prevod…
-
BAČKI STEPANOVIĆI
Genetsko poreklo bačkih Stepanovića Na osnovu genetske analize Y-hromozoma (dakle, isključivo muške linije, koja se prenosi sa oca na sina, bez uticaja majke) utvrđeno je da preci bačke porodice Stepanović daljim poreklom potiču iz Donjih Banjana u Staroj Hercegovini (danas teritorijalno u jugozapadnom delu Crne Gore, na granici sa Hercegovinom). Stepanovići pripadaju prilično retkoj i u Evropi skoro endemičnoj haplogrupi N2 P189.2. Ovoj haplogrupi, koja se u svetu javlja skoro isključivo među Srbima, pripada između dva i tri procenta od ukupnog broja srpskog stanovništva (u dinarskoj zoni migracija – Staroj Hercegovini i krajinama – taj broj doseže i do osam procenata). Među ostalim balkanskim, evropskim i azijskim narodima haplogrupa N2…
-
TRADICIJA BOGOJAVLJENSKOG OSVEĆENJA SOMBORSKE GRADSKE KUĆE
Duže od dva veka trajala je tradicija osvećenja somborske Gradske kuće bogojavljenskom vodom, a utemeljena je još u vreme kada je graničarski kapetan somborskog šanca bio Jovan Janko Branković (između 1717. i 1734. godine). Njegov kaštel se od 1749. g. nalazio u osnovi kasnije somborske Gradske kuće. Somborski pravoslavni stanovnici, koji su tada činili 2/3 gradskog življa, svake godine o Bogojavljenju su, po svršetku vodoosvećenja, išli u litiji iz Svetođurđevske crkve u Brankovićev kaštel (kasnije Gradsku kuću), gde je s najvećom svečanošću u velikoj dvorani, uz pojanje bogojavljenskih pesama, protojerej čitao svečano jevanđelje o krštenju Hristovom i zatim osvećenom vodicom blagoslovio ovaj opštinski dom i sva njegova odeljenja, a zatim…
