Razvijanju kulta Svetog Save, koji je u Srba vekovima bio utemeljen u crkvenom i narodnom životu, posebno u narodnoj poeziji, književnosti i mitologiji, značajno je doprinelo zvanično državno određenje Sv. Save za slavu (zaštitnika ili patrona) srpskih škola. To je učinjeno na osnovu ukaza srpskog Popečiteljstva pravosudija i prosveštenija (Ministarstva pravde i prosvete), od 2/14. januara 1840. godine, koji je potpisao tadašnji popečitelj Stefan Stefanović Tenka. Predlog da Sv. Sava bude određen za školsku slavu zvanično je potekao od nekadašnjeg Somborca Atanasija Nikolića (1803-1882), učenika ovdašnje Mrazovićeve Norme (učitelj mu je bio mladi Pavle Atanacković, kasnije znameniti vladika Platon), koji je, tridesetih godina 19. veka, radio kao inženjer i geometar…
-
-
PRVI SOMBORSKI BUNJEVAČKO-ŠOKAČKI KALENDAR IZ 1882.
Tradicija izdavanja kalendara javlja se u Južnih Slovena još u 17. i 18. veku, kada su počeli da izlaze prvi kalendari na hrvatskom i srpskom jeziku (prvi srpski kalendar štampao je Zaharije Orfelin, u Beču, 1783. godine). U 19. veku, ugledajući se na kalendar „Danica“ Vuka Karadžića, koji je počeo da izlazi 1826. godine, javlja se čitav niz kalendara koje su objavljivali knjižari i izdavači, kao i razne kulturne i verske ustanove u Srba i Hrvata. Uz kalendarski deo (sa označenim crkvenim praznicima), po pravilu su išli i prilozi u kojima je, osim korisnih saveta i pouka za domaćinstvo, trgovinu i zemljodelstvo, negovana i lepa književnost. Zbog toga su kalendari…
-
ZELEN DOBOŠ DOBUJE, LAZA KOSTIĆ ROBUJE…
Mada danas u senci njegovog pesništva i književnog, naučnog i umetničkog rada, politička deltanost Laze Kostića i njegova uloga u političkom životu srpskog naroda u drugoj polovini 19. veka bila je velika i značajna, kako konkretnim delovanjem, tako i idejama. Laza Kostić je “kao jedan od osnivača i najuglednijih članova Ujedinjene omladine srpske, Srpske narodne slobodoumne stranke i Narodno-liberalne stranke i kao neposredan saradnik najznačajnijih ličnosti iz političkog i kulturnog života srpskog naroda u to vreme, nastojao da pronađe najbolje i najefikasnije načine za ostvarivanje i realizaciju srpskih demokratskih težnji i nacionalnih ideala” (Dejan Mikavica – “Laza Kostić – politička biografija”). POČECI Posle mladalačkih aktivnosti u društvu peštanskih đaka „Preodnica“,…
-
SOMBORSKI ROMI OD 16. DO 20. VEKA
Prema turskom defteru (popisu) Segedinskog sandžaka iz 1570. godine, u Somboru je popisano svega 13 hrišćanskih kuća, a na popisu je, u tri gradske mahale, zabeleženo i 217 muslimanskih kuća, kao i 17 turskih vojnika koji su služili u somborskoj tvrđavi (među popisanim turskim stanovništvom većina su, verovatno, bili naši sunarodnici islamske veroispovesti, pa je njih 60 bilo skorašnjih konvertita, odnosno bili su deca hrišćanskih roditelja, a sedmorica su zabeležena zavičajnim prezimenom „Bosna“). Na popisu je zabeležena i zasebna romska zajednica ili tzv. “ciganska mahala” (bilo ih je i hrišćana i muslimana), koja je brojala 12 kuća. Njihova imena su: Ali Abdulah sa sinom Janićijem, Žarko Radić, Todor Jovan, Đura…
-
GODIŠNJI OBIČAJI SOMBORACA I SOMBORSKIH SALAŠARA
Među običajima i verovanjima u somborskih Srba i Bunjevaca, kako po gradu, tako i po okolnim salašima, nalazio se znatan broj prastarih narodnih običaja vezanih za pojedine verske praznike i određena godišnja doba. – O Svetom Trifunu (1/14. februara), guščijem svecu, nasađivane su guske i nije se radilo u baštama. Vinogradari su na Svetog Trifuna odlazili u vinograde, orezivali čokot i zalivali ga vinom kako bi vinograd dobro rodio te godine. Verovalo se da najkasnije do Svetog Trifuna treba posejati žito. – Na Blagovesti (25. marta/7. aprila) nije se radilo, a posebno su se žene uzdržavale od svakog posla. Muž toga dana nije prilazio ženi jer bi se dete koje…
-
PRIČA O STANIŠIĆKOM RATNOM ZAROBLJENIKU
U mojoj porodičnoj arhivi sačuvana je Potvrda o otpustu iz zarobljeničkog logora Mirka Stepanovića iz Stanišića (velikog nemačko-mađarsko-srpskog sela severno od Sombora), inače starijeg brata mog dede Ozrena. Mirko Stepanović (1902-1966) bio je predratni kraljevski žandarm i policijski narednik, sa službom u Stanišiću, Somboru i Odžacima. Kada je Nemačka, sa svojim saveznicima, 6. aprila 1941. g. napala Kraljevinu Jugoslaviju, i Mirko je bio mobilisan, a već 12. aprila zarobili su ga pripadnici Vermahta. U junu 1941. godine, sa ostalim jugoslovenskim ratnim zarobljenicima srpske narodnosti, Mirko je bio prebačen u nemački logor za ratne zarobljenike XVII-A u Kajzerštajnbruhu, jugoistočno od Beča. U ovom logoru su od 1940. g. boravili francuski i…
-
SRPSKA “MARSELJEZA” IZ PERA LAZE KOSTIĆA
Čuvene stihove i jednako poznatu muziku francuske budnice, a kasnije i himne, nazvane “Marseljeza” napisao je Klod Žozef Ruže d’ Lil (1760-1836). Pesma je nastala u Strazburu, u noći između 25. i 26. aprila 1792. godine, nakon što je Austrija objavila rat Francuskoj. Prvi naziv pesme bio je “Ratna pesma vojske na Rajni”. Kada je tri meseca kasnije republikanska vojska iz Marselja umarširala u Pariz, pevajući ovu pesmu, ona je po njima nazvana “Marseljezom”, a za francusku nacionalnu himnu proglašana je na šestu godišnjicu pada Bastilje, 14. jula 1795. godine. Mladi srpski pesnik Laza Kostić (1841-1910), prvi je “Marseljezu” preveo na srpski jezik, u 29. godini svog života. Njegov prevod…
-
BAČKI STEPANOVIĆI
Genetsko poreklo bačkih Stepanovića Na osnovu genetske analize Y-hromozoma (dakle, isključivo muške linije, koja se prenosi sa oca na sina, bez uticaja majke) utvrđeno je da preci bačke porodice Stepanović daljim poreklom potiču iz Donjih Banjana u Staroj Hercegovini (danas teritorijalno u jugozapadnom delu Crne Gore, na granici sa Hercegovinom). Stepanovići pripadaju prilično retkoj i u Evropi skoro endemičnoj haplogrupi N2 P189.2. Ovoj haplogrupi, koja se u svetu javlja skoro isključivo među Srbima, pripada između dva i tri procenta od ukupnog broja srpskog stanovništva (u dinarskoj zoni migracija – Staroj Hercegovini i krajinama – taj broj doseže i do osam procenata). Među ostalim balkanskim, evropskim i azijskim narodima haplogrupa N2…
-
TRADICIJA BOGOJAVLJENSKOG OSVEĆENJA SOMBORSKE GRADSKE KUĆE
Duže od dva veka trajala je tradicija osvećenja somborske Gradske kuće bogojavljenskom vodom, a utemeljena je još u vreme kada je graničarski kapetan somborskog šanca bio Jovan Janko Branković (između 1717. i 1734. godine). Njegov kaštel se od 1749. g. nalazio u osnovi kasnije somborske Gradske kuće. Somborski pravoslavni stanovnici, koji su tada činili 2/3 gradskog življa, svake godine o Bogojavljenju su, po svršetku vodoosvećenja, išli u litiji iz Svetođurđevske crkve u Brankovićev kaštel (kasnije Gradsku kuću), gde je s najvećom svečanošću u velikoj dvorani, uz pojanje bogojavljenskih pesama, protojerej čitao svečano jevanđelje o krštenju Hristovom i zatim osvećenom vodicom blagoslovio ovaj opštinski dom i sva njegova odeljenja, a zatim…
-
SOMBORSKI KAPETANI I PLEMIĆI MARKOVIĆI
Iz bunjevačke graničarske oficirske porodice Marković potekao je prvi kapetan somborskih militara Dominik Dujo Marković, jedan od predvodnika poslednje seobe Bunjevaca u Bačku, u vreme Velikog bečkog rata. Zapis iz plemićke povelje, koja mu je dodeljena 1690. godine, kao i pismo carici Mariji Tereziji Dominikovog unuka kapetana Marka Markovića, svedoče da je Dominik ili Nedeljko Marković ranije pripadao pravoslavnoj veroispovesti, te da je katoličkoj crkvi i veri pristupio prelaskom u austrijsku službu. U leto 1687. g. trupe bavarskog izbornog kneza Maksimilijana spuštale su se iz Solnoka i Segedina kroz Bačku, uz reku Tisu, pa su se 9. jula u njegovom štabu pojavili izaslanici tek doseljenih Bunjevaca (knez Maksimilijan u svom…
