„Bunjevka“ je jedna od prvih i najboljih novela ranog srpskog romantizma. Napisao je Timotije Bogoboj Atanacković, književnik iz Baje, koji je i utemeljitelj ovog žanra među srpskim pripovedačima. Rođen 1826. g. u Baji, Atanacković se školovao u rodnom gradu, a zatim u Pešti i Beču. Kao mladić bio je oduševljeni učesnik Srpskog pokreta 1848. godine, u kome je, na početku, imao i vidnu ulogu, ali u strahu od sudskog progona mađarskih vlasti uskoro je otišao u Beč, zatim i u Pariz, odakle se vraća u Novi Sad, po završetku revolucije i uspostavljanju Vojvodstva srpskog. Pripadao je krugu mladih srpskih književnika, pobornika Vukove reforme, a vezivalo ga je blisko prijateljstvo sa…
-
-
“KAD SELJAK UMIRE” (Veljko Petrović)
Pesma “Kad seljak umire” mladog Veljka Petrovića iz 1908. godine predstavlja jedan od najlepših spomenika vojvođanskom mentalitetu i patrijarhalnoj etici. Ona nije samo pesma o smrti; ona je oda životnom ciklusu i neraskidivoj vezi čoveka i zemlje. Za razliku od gradske, egzistencijalne strepnje, smrt je kod Petrovićevog seljaka razložna i praktična. On ne oseća strah, već se priprema kao za bilo koji drugi poljski rad. Traži da mu se “sanduk meri”, svestan da su ga godine i rad “smanjili”. Izraz “dospeo do roka” sugeriše da je život dug koji se vraća prirodi, bez bune i kukanja. Seljak ne odlazi u apstraktno nebo, on “tone u more sa ovoga kopna”. Njegov…
-
SOMBORSKI BIKARI
Jedna od patricijskih srpskih somborskih porodica bila je i srpska porodica Bikar, koja se u gradu beleži od šezdesetih godina 18. stoleća. Zapisano porodično predanje beleži da su se preci ovdašnjih Bikara starinom prezivali Zdelarović, a da su doseljeni sa crnogorsko-hercegovačke granice kod hrišćanskog cara zbog turskih zuluma i krvoloka. Pre preseljenja u Sombor, Bikari su živeli u bačkom selu Pivnice (15 km jugoistočno od naselja Odžaci), gde je 1715. i 1720. g. na popisu komorskih stanovnika zabeležen Janko Bikar (zakupnik 20, odnosno 72 požunska jutra oranice), 1720, 1725/26. i 1728. g. Marko Bikar, 1742/3. g. među kućnim starešinama u Pivnicama zapisani su Bogosav Bikar i Živan Bikarović, a 1752. g.…
-
VUKOBRANKOVIĆI – OD BOSNE DO BEČA, PREKO SOMBORA
Vukobrankovići su, kao i Pejačevići, Parčevići, Kneževići i Stanislavići, još jedna od nekoliko katoličkih porodica koja se doselila iz Čiprovaca u zapadnoj Bugarskoj, krajem osamdesetih godina XVII veka, posle neuspelog Čiprovačkog ustanka 1688. godine. Sve ove porodice bile su, najverovatnije, bosanskog porekla, a njihovi preci su doseljeni u Čiprovce još krajem XIV veka, pa se ovde, vremenom, razvilo snažno uporište bosanskih franjevaca, koji su sačuvali jezik i pismo (bosančicu, odnosno bosansku ćirilicu) ove male bosanske etničke oaze na severozapadu Bugarske. Car Leopold I dodelio je plemićko pismo i grbovnicu „Bugarinu“ Bogdanu Vukobrankoviću, u Beču, 18. septembra 1688. godine. Plemstvo je objavljeno na Erdeljskoj skupštini, a Vukobrankovići su živeli narednih decenija…
-
PRVA BUNJEVAČKA KNJIGA POSLOVICA I IZREKA (1808)
Pre 211 godina, mladi Somborac Ivan Ambrozović, tada peštanski student prve godine prava, snažno izraženog „ilirskog“ nacionalnog osećanja, štampao je i objavio prvu knjigu narodnih poslovica i izreka na „iliričkom“ jeziku, zapravo ikavskim govorom bačkih Bunjevaca. Pre nego što nešto više kažemo o knjizi i autoru, treba reći da je porodica Ambrozović poreklom bila iz Požege u Slavoniji. Carica Marija Terezija dodelila je 1760. g. plemstvo Ivanu Ambrozoviću i njegovom sinu Ladislavu (pradedi i dedi Somborca Ivana Ambrozovića). Ivanov pradeda bio je zaslužan za sticanje statusa slobodnog i kraljevskog grada Požege (1765), posle čega je izabran za senatora i glavnog sudiju (gradonačelnika) Požege, a njegov sin Ladislav bio je, istovremeno,…
-
JEDAN VEK PRIVREDNE KOMORE VOJVODINE
Prvog februara 2019. g. navršava se tačno jedan vek kako današnja Privredna komora Vojvodine, sa svojim prethodnicama, čiju tradiciju baštini, u kontinuitetu postoji i radi. Preteča komora na ovim prostorima bila su cehovska udruženja, izrazito brojna tokom 18. i prve polovine 19. veka. Osnivanjem prvih trgovačkih, industrijskih i zanatskih komora na prostorima Habzburške monarhije, polovinom 19. stoleća, koje su nastale na tragu i tradiciji komorskog sistema utemeljenog u Francuskoj, još u drugoj polovini 17. stoleća, došlo je do njihove institucionalizacije kao ustanova državne privredne politike. Za područje Vojvodine prva takva komora osnovana je u Temišvaru 1850. godine, a njena nadležnost odnosila se na celokupan prostor tadašnjeg Vojvodstva Srpskog i Tamiškog…
-
KAKO JE LAZA KOSTIĆ UDAVAO LENKU ZA NIKOLU TESLU
U Lazi Kostiću, slavnom pesniku u kome se razbuktala okasnela i zabranjena ljubav ka tridesetak godina mlađoj, lepoj i obrazovanoj Lenki Dunđerski, kćeri njegovog najboljeg prijatelja i dobročinitelja, dugo je plamtela bitka između razuma i osećanja, kasnije tako maestralno opisana u stihovima pesme „Santa Maria della Salute“. U želji da Lenku izgna iz svojih misli i snova, u leto 1895. godine, najmlađu kćer Lazara Dunđerskog preporučio za suprugu svetski poznatom srpskom naučniku Nikoli Tesli, koji je živeo u SAD. Tako bi Lenka, po Lazinom planu, bila udata za jednako dostojnog i umnog čoveka, a bila bi daleko od njegovih očiju, preko okeana. Sasvim je moguće da je to učinio na…
-
U ORBITI DRAŠKA REĐEPA
Moj zapis o čoveku s kojim sam godinama bio blizak prijatelj saradnik, juče preminulom srpskom i vojvođanskom književniku, univerzitetskom profesoru, filmskom radniku, književnom i likovnom kritičaru, a pre svega retkom eruditi i sjajnom poznavaocu “Vojvodine stare” (samo o toj temi napisao je 40 knjiga), prof. dr DRAŠKU REĐEPU (1935-2019), koji je objavljen u knjizi “Klan i banda od jednog člana – 153 varijacije na temu: Draško Ređep” (Prometej, Novi Sad, 2008, str. 356-361). Čovek, taj ludi svet, ta jadna mrva, obično sebe drži za celinu; a ja sam deo dêla što beše sve isprva, čestica mraka što iznedri svetlinu… (Mefistofeles u „Faustu“ J. V. Getea) Upoznao sam ga tri puta.…
-
ISTISNUTI IZ SOPSTVENE CRKVE
Obe somborske rimokatoličke crkve (Sv. Trojstva i Sv. Stipana Kralja) podigli su ovdašnji Bunjevci. Prvu, između 1752. g. (kada su udareni temelji) i 1768. g. (kada je podignut toranj), a drugu između 1860. g. (kada su iskopani temelji) i 1902. g. (kada je crkva bila dovršena). Tokom poslednja četiri veka ovdašnji Bunjevci predstavljali su najbrojnije rimokatoličko stanovništvo u Somboru. Kada su početkom 19. veka u crkvi Sv. Trojstva mađarski i nemački jezik počeli da potiskuju većinski bunjevački, somborski Bunjevci su 1826. g. rešili da podignu svoju novu crkvu. Gradske vlasti su 1828. g. taj predlog prihvatile i imenovale komisiju koja je trebalo da odredi mesto na kome će crkva biti…
-
SOMBORSKI KRST U LONDONSKOM MUZEJU
Na postojanje organizovanog duhovnog života somborskih Srba u vreme turske uprave ukazuje i prisustvo sarajevskog kujundžije Stefana Ivanovića, koji je u Somboru filigranski ukrasio drveni krst za manastir Gomionicu, sa ćiriličnim natpisom. Natpis je urezan na dršci u pozlaćeno srebro okovanog krsta, načinjenog od drveta čempresa, sa izrezbarenim scenama iz života Isusa Hrista i Bogorodice, koji je, najverovatnije, nastao na Svetoj Gori. Ovaj krst, veličine 451 mm po visini i 227 mm po širini, rađen je za hram Vavedenja Presvete Bogorodice manastira Gomionice, zapadno od Banja Luke, gde se nalazio duže od dva veka. Prema zapisu, okivanje krsta naručio je jeromonah Antonije, platili su ga Avram, Gvozden, Hrvoje i Dabo…
