Dimitrije Isailović jedan je od najobrazovanijih i najumnijih Srba prve polovine XIX stoleća. Bio je profesor Srpske preparandije u Sentandreji i Somboru, a po prelasku u Kneževinu Srbiju osnivač i nastavnik Više škole u Beogradu, lični nastavnik Milana i Mihaila, sinova kneza Miloša Obrenovića, upravitelj i cenzor prve srpske državne štamparije, urednik „Novina srbskih“, načelnik za prosvetu u srpskom Ministarstvu pravosuđa i prosvete, sekretar Državnog saveta, vrhovni školski nadzornik Kneževine Srbije, jedan od osnivača i prvi potpredsednik Društva srpske slovesnosti, pisac, pesnik, prevodilac i prvi srpski leksikograf. Isailović je rođen 26. oktobra (6. novembra) 1783. godine u Dalju, u Istočnoj Slavoniji. Njegov otac Jovan bio je od 1784. do 1789.…
-
-
“BUNJEVKA” – ZABORAVLJENA SRPSKA NOVELA
„Bunjevka“ je jedna od prvih i najboljih novela ranog srpskog romantizma. Napisao je Timotije Bogoboj Atanacković, književnik iz Baje, koji je i utemeljitelj ovog žanra među srpskim pripovedačima. Rođen 1826. g. u Baji, Atanacković se školovao u rodnom gradu, a zatim u Pešti i Beču. Kao mladić bio je oduševljeni učesnik Srpskog pokreta 1848. godine, u kome je, na početku, imao i vidnu ulogu, ali u strahu od sudskog progona mađarskih vlasti uskoro je otišao u Beč, zatim i u Pariz, odakle se vraća u Novi Sad, po završetku revolucije i uspostavljanju Vojvodstva srpskog. Pripadao je krugu mladih srpskih književnika, pobornika Vukove reforme, a vezivalo ga je blisko prijateljstvo sa…
-
“KAD SELJAK UMIRE” (Veljko Petrović)
Pesma “Kad seljak umire” mladog Veljka Petrovića iz 1908. godine predstavlja jedan od najlepših spomenika vojvođanskom mentalitetu i patrijarhalnoj etici. Ona nije samo pesma o smrti; ona je oda životnom ciklusu i neraskidivoj vezi čoveka i zemlje. Za razliku od gradske, egzistencijalne strepnje, smrt je kod Petrovićevog seljaka razložna i praktična. On ne oseća strah, već se priprema kao za bilo koji drugi poljski rad. Traži da mu se “sanduk meri”, svestan da su ga godine i rad “smanjili”. Izraz “dospeo do roka” sugeriše da je život dug koji se vraća prirodi, bez bune i kukanja. Seljak ne odlazi u apstraktno nebo, on “tone u more sa ovoga kopna”. Njegov…
-
SOMBORSKI BIKARI
Jedna od patricijskih srpskih somborskih porodica bila je i srpska porodica Bikar, koja se u gradu beleži od šezdesetih godina 18. stoleća. Zapisano porodično predanje beleži da su se preci ovdašnjih Bikara starinom prezivali Zdelarović, a da su doseljeni sa crnogorsko-hercegovačke granice kod hrišćanskog cara zbog turskih zuluma i krvoloka. Pre preseljenja u Sombor, Bikari su živeli u bačkom selu Pivnice (15 km jugoistočno od naselja Odžaci), gde je 1715. i 1720. g. na popisu komorskih stanovnika zabeležen Janko Bikar (zakupnik 20, odnosno 72 požunska jutra oranice), 1720, 1725/26. i 1728. g. Marko Bikar, 1742/3. g. među kućnim starešinama u Pivnicama zapisani su Bogosav Bikar i Živan Bikarović, a 1752. g.…
-
VUKOBRANKOVIĆI – OD BOSNE DO BEČA, PREKO SOMBORA
Vukobrankovići su, kao i Pejačevići, Parčevići, Kneževići i Stanislavići, još jedna od nekoliko katoličkih porodica koja se doselila iz Čiprovaca u zapadnoj Bugarskoj, krajem osamdesetih godina XVII veka, posle neuspelog Čiprovačkog ustanka 1688. godine. Sve ove porodice bile su, najverovatnije, bosanskog porekla, a njihovi preci su doseljeni u Čiprovce još krajem XIV veka, pa se ovde, vremenom, razvilo snažno uporište bosanskih franjevaca, koji su sačuvali jezik i pismo (bosančicu, odnosno bosansku ćirilicu) ove male bosanske etničke oaze na severozapadu Bugarske. Car Leopold I dodelio je plemićko pismo i grbovnicu „Bugarinu“ Bogdanu Vukobrankoviću, u Beču, 18. septembra 1688. godine. Plemstvo je objavljeno na Erdeljskoj skupštini, a Vukobrankovići su živeli narednih decenija…
-
PRVA BUNJEVAČKA KNJIGA POSLOVICA I IZREKA (1808)
Pre 211 godina, mladi Somborac Ivan Ambrozović, tada peštanski student prve godine prava, snažno izraženog „ilirskog“ nacionalnog osećanja, štampao je i objavio prvu knjigu narodnih poslovica i izreka na „iliričkom“ jeziku, zapravo ikavskim govorom bačkih Bunjevaca. Pre nego što nešto više kažemo o knjizi i autoru, treba reći da je porodica Ambrozović poreklom bila iz Požege u Slavoniji. Carica Marija Terezija dodelila je 1760. g. plemstvo Ivanu Ambrozoviću i njegovom sinu Ladislavu (pradedi i dedi Somborca Ivana Ambrozovića). Ivanov pradeda bio je zaslužan za sticanje statusa slobodnog i kraljevskog grada Požege (1765), posle čega je izabran za senatora i glavnog sudiju (gradonačelnika) Požege, a njegov sin Ladislav bio je, istovremeno,…
-
JEDAN VEK PRIVREDNE KOMORE VOJVODINE
Prvog februara 2019. g. navršava se tačno jedan vek kako današnja Privredna komora Vojvodine, sa svojim prethodnicama, čiju tradiciju baštini, u kontinuitetu postoji i radi. Preteča komora na ovim prostorima bila su cehovska udruženja, izrazito brojna tokom 18. i prve polovine 19. veka. Osnivanjem prvih trgovačkih, industrijskih i zanatskih komora na prostorima Habzburške monarhije, polovinom 19. stoleća, koje su nastale na tragu i tradiciji komorskog sistema utemeljenog u Francuskoj, još u drugoj polovini 17. stoleća, došlo je do njihove institucionalizacije kao ustanova državne privredne politike. Za područje Vojvodine prva takva komora osnovana je u Temišvaru 1850. godine, a njena nadležnost odnosila se na celokupan prostor tadašnjeg Vojvodstva Srpskog i Tamiškog…
-
KAKO JE LAZA KOSTIĆ UDAVAO LENKU ZA NIKOLU TESLU
U Lazi Kostiću, slavnom pesniku u kome se razbuktala okasnela i zabranjena ljubav ka tridesetak godina mlađoj, lepoj i obrazovanoj Lenki Dunđerski, kćeri njegovog najboljeg prijatelja i dobročinitelja, dugo je plamtela bitka između razuma i osećanja, kasnije tako maestralno opisana u stihovima pesme „Santa Maria della Salute“. U želji da Lenku izgna iz svojih misli i snova, u leto 1895. godine, najmlađu kćer Lazara Dunđerskog preporučio za suprugu svetski poznatom srpskom naučniku Nikoli Tesli, koji je živeo u SAD. Tako bi Lenka, po Lazinom planu, bila udata za jednako dostojnog i umnog čoveka, a bila bi daleko od njegovih očiju, preko okeana. Sasvim je moguće da je to učinio na…
-
U ORBITI DRAŠKA REĐEPA
Moj zapis o čoveku s kojim sam godinama bio blizak prijatelj saradnik, juče preminulom srpskom i vojvođanskom književniku, univerzitetskom profesoru, filmskom radniku, književnom i likovnom kritičaru, a pre svega retkom eruditi i sjajnom poznavaocu “Vojvodine stare” (samo o toj temi napisao je 40 knjiga), prof. dr DRAŠKU REĐEPU (1935-2019), koji je objavljen u knjizi “Klan i banda od jednog člana – 153 varijacije na temu: Draško Ređep” (Prometej, Novi Sad, 2008, str. 356-361). Čovek, taj ludi svet, ta jadna mrva, obično sebe drži za celinu; a ja sam deo dêla što beše sve isprva, čestica mraka što iznedri svetlinu… (Mefistofeles u „Faustu“ J. V. Getea) Upoznao sam ga tri puta.…
-
ISTISNUTI IZ SOPSTVENE CRKVE
Obe somborske rimokatoličke crkve (Sv. Trojstva i Sv. Stipana Kralja) podigli su ovdašnji Bunjevci. Prvu, između 1752. g. (kada su udareni temelji) i 1768. g. (kada je podignut toranj), a drugu između 1860. g. (kada su iskopani temelji) i 1902. g. (kada je crkva bila dovršena). Tokom poslednja četiri veka ovdašnji Bunjevci predstavljali su najbrojnije rimokatoličko stanovništvo u Somboru. Kada su početkom 19. veka u crkvi Sv. Trojstva mađarski i nemački jezik počeli da potiskuju većinski bunjevački, somborski Bunjevci su 1826. g. rešili da podignu svoju novu crkvu. Gradske vlasti su 1828. g. taj predlog prihvatile i imenovale komisiju koja je trebalo da odredi mesto na kome će crkva biti…
