Sve do kraja 19. veka paorske kuće u Somboru (a to su mahom kuće ruralne arhitekture u četiri somborska predgrađa i na somborskim salašima) imale su ognjište, koje je, vekovima unatrag, predstavljalo srce kuće. Nalazilo se u središnjoj prostoriji (kujni) i obično je bilo otvorenog tipa (tek znatno kasnije ognjišta su bila poluotvorena). Nad otvorenim ognjištem nije bilo tavanice, već se nalazio otvor, koji se postupno sužavao naviše, prelazeći u odžak (dimnjak). Iza ognjišta nalazilo se polukružno udubljenje u kojem su bile vodoravne letve na koje je stavljano zemljano suđe. Na slemenu (uzdužnoj nosećoj gredi kuće) iznad ognjišta bile su okačene verige, a o njima je visio gvozdenjak (gvozden ili…
-
-
SOMBORSKA HRONIKA FRA BONE MIHALJEVIĆA 1717-1787.
Osim obimne građe koja svedoči o istoriji Sombora u XVIII stoleću, sačuvane u arhivskim fondovima vojničkog šanca, odnosno slobodnog i kraljevskog grada Sombora, kao i u fondovima Bačko-bodroške županije, rukopis hronike ovdašnjeg franjevačkog propovednika fra Bone Mihaljevića predstavlja dragocen izvornik za poznavanje prošlosti grada između 1717. i 1787. godine, pre svega događaja vezanih za život i rad somborskih franjevaca, njihovog samostana i crkve Presvetog Trojstva, kao i za život građana, posebno Bunjevaca, koji su među ovdašnjim rimokatoličkim vernicima tada predstavljali izrazitu većinu. Mihaljevićeva hronika često pruža podatke važne i za razumevanje šireg konteksta istorijskih događaja (o rukopisu hronike i njegovom značaju kao istorijskog izvora, biće reči u zasebnim poglavljima). Objavljivanjem…
-
PRVU SRPSKU PROTESTNU POLITIČKU PESMU NAPISAO JE LAZA KOSTIĆ
Mada je Jovan Jovanović Zmaj još 1864. g. napisao satiričnu političku pesmu “Jututunska juhahaha”, prvu srpsku protestnu političku pesmu napisao je 1874. g. Laza Kostić i nazvao je “Don Kihotu”. Pesma predstavlja jedan skoro ispovedni politički dijalog sa Don Kihotom (verovatno personifikacijom samog Kostića), autora Migela de Servantesa Savedre (u fusnoti pesme Laza Kostić pojašnjava izraz “Savedrina” kao ime autora “Don Kihota”). Pesma je prvi put objavljena u časopisu “Javor” br. 21, od 20. jula 1874. godine, a iste godine našla se i u drugoj knjizi Kostićevih sabranih pesama, objavljenoj u Novom Sadu. DON KIHOTU Kad zarede nove bede, kad se smrknu beli dani, kad potamne i poblede zraci nadom…
-
STARO ZDANJE PREPARANDIJE (NORME)
U porti somborske Svetođurđevske crkve, ubrzo nakon izgradnje današnje crkve (1759-1761), podignuta je i prizemna zgrada srpske osnovne škole. Mladi Somborac Avram Mrazović (1756-1826), tek svršen polaznik kursa za direktore osnovnih škola po Felbigerovom metodu u Beču, osnovao je u ovom zdanju 1. maja 1778. g. trogodišnju osnovnu Narodnu gradsku normalnu školu, skraćeno prozvanu „Norma“, koja će služiti kao norma, po kojoj će se, ugledajući se na nju, odvijati rad i svih ostalih škola u tom okrugu. Istovremeno, Mrazović je u ovoj školi pokrenuo i prve tromesečne tečajeve za stručno osposobljavanje srpskih narodnih učitelja. Već od jeseni 1778. g. u „Normi“ su uvedeni i redovni dvogodišnji tečajevi koje su pohađali…
-
TRG SVETOG ĐORĐA U SOMBORU
Najstariji i najveći somborski gradski trg, koji je ime dobio po ovdašnjoj Svetođurđevskoj crkvi (sagrađenoj između 1759. i 1761. godine), prostirao se od crkve do početka Solarskog sokaka (Čitaoničke ulice) s južne i do palate „In foro“, odnosno Svetođurđevske crkve, sa severne strane. Na ovom trgu je 18. novembra 1745. g. održan poznati Protestni zbor somborskih graničara, na kojem je odlučeno da se, nakon ukidanja vojničkog statusa, od carskog dvora u Beču zatraži povratak dotadašnjih povlastica ili da se krene u proces elibertacije Sombora (dodele statusa slobodnog i kraljevskog grada), što je, tri i po godine kasnije, i ostvareno. Godine 1804. Georgije Mađarjanoš ml. podigao je preko puta crkve palatu…
-
VELIKA KASARNA NA BAJSKOM PUTU
Na završetku Bajskog puta, sa leve strane, počela je polovinom osamdesetih godina 19. veka izgradnja velike vojničke (garnizonske) kasarne, zapravo čitavog vojnog kompleksa u kome se nalazilo pet jednospratnica, u koje je moglo da bude smešteno oko hiljadu vojnika i oficira. Uz ove zgrade podignuto je i nekoliko pomoćnih građevina. Zidanje kasarne, kao i obližnjeg zdanja Vojne bolnice, koje se nalazilo preko pruge (kasnije zgrada Poljoprivredne škole), završeno je do 1888/89. godine, a koštalo je 314.700 forinti (još je 1875. g. državna mađarska vlast zahtevala da grad u narednim godinama planira izgradnju zdanja Vojne bolnice, ali gradske vlasti su nerado pristajale da svoje zemljište čuvaju za ovakvu namenu). Za izgradnju…
-
JEDAN OD PREPISA “DUŠANOVOG ZAKONIKA” ČUVAN JE U STANIŠIĆU I SOMBORU
Jedan od 25 istoriji poznatih sačuvanih rukopisnih prepisa Zakonika srpskog cara Stefana Dušana (iz 1349. godine), koji su nastali u periodu između 14. i 18. veka, nalazio se pokolenjima u stanišićkoj (kasnije somborskoj) srpskoj svešteničkoj porodici Borđoški. Porodica Borđoški je, do preseljenja u Stanišić 1763. godine, živela u selu Dautovu, severno od Sombora, gde je zabeležena u svim popisima i arhivskim izvornicima od 1715. do 1763. godine. Ranijim poreklom živela je, kako joj i prezime govori, na pustari Borđoš, koja se nalazila kraj reke Tise, u blizini današnjeg Čuruga, u jugoistočnoj Bačkoj. Prema porodičnom predanju, rukopis Dušanovog zakonika preci Borđoških preneli su na ove prostore prilikom seobe iz Stare Srbije…
-
ŽIVINARSTVO I GOLUBARSTVO U SOMBORU
Svako salaško i većina somborskih gradskih domaćinstava imala su ranije dvorišta prepuna živine. Gajene su kokoši, nemačke i turske patke, guske, morke (biserke) i posebno ćurke koje su same tražile hranu po okolnim šumarcima i livadama. Dvorišta su ranije bila bez živinarnika i kokošinjaca, pa su kokoši legale po drveću, a ostala živina u štali, šupi ili po celom opkopu salaša. Kako je zapravo bila slobodna, živina je na salašima često stradavala od mnoštva lisica i ptica grabljivica. Odrasla živina u vreme nastanka salaša nije bila redovno hranjena i ostavljana je da sama nalazi hranu po dvorištu i na okolnim bunjištima. Često su se kvočke same nasađivale, bez znanja salašara.…
-
SOMBOR NA STARIM MAPAMA
Znatan je broj mapa južnih delova nekadašnje Ugarske kraljevine, načinjenih u 16. i 17. veku, ali je na njima retko ucrtan i grad Sombor, mada je u to vreme bio znatnije naselje (od 1541. do 1687. g. i nahijsko središte, tvrđava i trgovački grad). Nema ga na prvoj Lazarusovoj mapi Ugarske iz 1528. g. (ni pod ranijim imenom Coborsentmihalj), na kojoj se nalaze obližnja naselja Kolut, Bodrog, Apatin i Sonta. Slično će biti i narednih decenija (mape za južne predele Ugarske, pod turskom vlasti, najčešće su rađene precrtavanjem stanja sa starijih mapa). Na mapi Ugarske, kartografa Volfganga Lacijusa, iz 1556. godine, geografski tačno je ucrtan Sombor sa simbolom tvrđave, ali…
-
ELIBERTACIJA SOMBORA 1745-1749.
Proces dobijanja statusa slobodnog i kraljevskog grada, odnosno elibertacija, predstavlja ključan istorijski događaj i verovatno najznačajniji poduhvat žitelja Sombora u dugoj istoriji ovog grada na severozapadu Bačke. Ostvarenje smelo postavljenog visokog cilja tražilo je od somborskih predvodnika u procesu elibertacije jasnu političku viziju, istrajnost, promišljen pristup, diplomatsku umešnost, odvažnost u finansijskim zahvatima i skoro vojničku operativnost, a od ovdašnjeg stanovništva jedinstvenu podršku i zajedničko delovanje u opštem interesu, uprkos razlikama u veri i materijalnom statusu. Uspeh tog poduhvata doveo je Sombor na prag građanskog društva, a nivo ostvarenih povlastica omogućio je Somborcima da odlučuju o svojoj sudbini i presudno utiču na razvoj sopstvenog grada, čime je obezbeđen njegov vidan urbani,…
