Prostrani plac na uglu Pašine (Dositejeve) ulice i nekadašnjeg Venca Deak Ferenca (danas Stepe Stepanovića), koji je tridesetih i četrdesetih godina 19. veka pripadao porodicama Šandelbauer i Vereš, a od 1855. g. porodici Bitner (prema zemljišnoj knjizi iz 1837. g. posed se prostirao na površini od 286,5 kvadratnih hvati) kupila je sedamdesetih godina 19. veka imućna somborska porodica Falcione, italijanskog porekla, koja je ovde, između 1878. i 1881. godine, podigla jedno od najlepših arhitektonskih zdanja sagrađenih krajem 19. veka u Somboru (na mapi grada iz 1878. g. plac je još uvek bio prazan, bez podignutog zdanja). Fasada zgrade, u stilu romantizma i protosecesije, obnovljena je 1899. godine. Pročelje palate porodice Falcione…
-
-
KUĆA PALANAČKIH
Zidanje jednospratnice bogatog somborskog trgovca Stevana Popića (1818-1882) započelo je 1872. godine, a dovršeno je do maja 1873. godine (Stevan Popić bio je je praunuk imućnog somborskog zemljoposednika i nekadašnjeg graničara Ignjata Popića, unuk Pavla i sin Simeona Popića). Popićeva zgrada podignuta je na mestu dve nekadašnje kuće, od kojih je prva porodici sveštenika somborske Svetođurđevske crkve i preparandijskog katihete, kasnije budimskog i bačkog vladike Pavla Platona Atanackovića, a druga Jeftimiju Mihajloviću (prema zemljišnom popisu Sombora posedi ove dve kuće prostirali su se 1837. g. na površini od 107, odnosno 357 kvadrtanih hvati). Tu se, kako je zapisao Nika Maksimović, ranije nalazila gostiona dobrodušnog Time Pušibrka, čestitog oca vrsnog gimnazijskog…
-
KRSNE SLAVE SOMBORSKIH SRPSKIH PORODICA NA POČETKU 19. VEKA
Sombor je, na početku 19. veka, već više od pola stoleća imao status slobodnog i kraljevskog grada. U njemu su živeli Srbi, Bunjevci, Mađari, Nemci, Jevreji, Slovaci, Grci, Romi i druge narodnosti. Ipak, većinsko stanovništvo grada bilo je srpsko. Prema podacima iz 1805. godine, Sombor je imao 16.335 stanovnika (i kao takav bio je veći od Novog Sada i Beograda), od kojih je 9.085 bilo pravoslavne, a 7.250 katoličke veroispovesti. Somborski protopreziviterat bio je tada najveći u Bačkoj eparhiji, a prema podacima iz 1785. g. imao je 13 pravoslavnih parohijalnih crkava, 28 sveštenika, 3.149 domova sa 5.015 bračnih parova, te 352 udovca i 667 udovica, sa ukupno 20.943 pravoslavne duše. Prema…
-
SVETOIVANJSKA ULICA
Jedna od najstarijih somborskih ulica, nastala na mestu nekadašnje srednjovekovne vlastelinske tvrđave porodice Cobor, a potom turskog vojnog utvrđenja i dela orijentalne čaršije, nazvana je po sv. Ivanu Nepomuku, čija kapela u ovoj ulici postoji još od 1751. godine. Ovo najstarije središte nekadašnjeg Sombora postaće u drugoj polovini 18. veka barokni izlog grada, odnosno prostor na kome će biti podignut najveći broj baroknih građevina. Deo Svetoivanjske ulice naslikan je na planu podseda Kraljevske komorske administracije za Bačku, iz 1772. godine. Ova ulica je središnja i na najstarijoj urbanističkoj mapi dela Sombora iz 1774. godine, na kojoj se deo kuća u njenom severnom delu nalazio još po sredini kasnijeg kolovoza. Prema…
-
BEDEM-SOKAK
Bedemova ulica (danas Samka Radosavljevića) spada u red najstarijih perifernih ulica Sombora. Prema mapama iz 1783. i 1831. g. ovde je završavao južni rub grada. Protezala se između Staparskog i Sonćanskog puta (počinjala je preko puta županisjke zatvorske kapele Sv. petra i Pavla, a završavala je na raskršću sa Sonćanskim putem). Svoje ranije ime dobila je, verovatno, zbog opkopa od kolja, koji je ovde postavljen nedaleko od južnog gradskog šanca još u vreme Bečkog rata (oko 1684. godine), a obnovljen je početkom 18. veka, nakon Rakocijevog ustanka. Ulica je početkom 20. veka nazvana imenom Jožefa Švajdla, mađarskog generala iz doba Revolucije 1848/49. godine, rođenog u Somboru. Posle Prvog svetskog rata…
-
TESTAMENT KAPETANA JOVANA BRANKOVIĆA – MEĐU NAJSTARIJIM DOKUMENTIMA NA SRPSKOM JEZIKU U SOMBORU
Somborski graničarski kapetan grof Jovan Branković (sa plemićkim dodatkom „od Lipe“ ili „Lipovac“), u narodu prozvan „knez-Janko“, besumnje spada među najzanimljivije i najznamenitije ličnosti somborske istorije XVIII stoleća. Rođen je oko 1675. godine, a bio je blizak srodnik i zakonit naslednik nesuđenog „despota Ilirika“, grofa Đorđa Brankovića, poznatog i kao pisca voluminoznog istoriografskog spisa, petoknjižja Slavenoserbske Hronike. Jovan Branković je, zbog svojih ratnih zasluga, revnosti i pokazanih sposobnosti u ratu sa Turcima, postavljen početkom jula 1717. godine za kapetana i komandanta vojnog mesta Sombor. Somborci su u sećanjima i predanjima, koja su zapisana decenijama kasnije, pamtili razdoblje njegove uprave gradom kao „zlatno doba kapetana Janka“ (bio je to redak period…
-
STARI NAZIVI SOMBORSKIH ULICA
Još su na skici somborske Svetođurđevske crkve iz 1763. g. naznačeni i nazivi pojedinih okolnih ulica na latinskom jeziku, pa je ulica na koju je gledalo pročelje crkve i crkveni toranj bila označena kao Platea Bajensis, odnosno Bajska ulica (danas severni deo Glavne ulice, od Svetođurđevske crkve do Preparandije). Glavnom ulicom (Primae Classic Platea) nazivan je njen današnji južni deo, do Svetođurđevskog trga, a nekadašnja Velikocrkvena ulica (danas Veljka Petrovića) zapisana je tada sa imenom Sporedna (Secundae Classic Platea). Ulica u zaleđu Svetođurđevske crkve, ranije pod nazivom Kamenita (danas Nikole Vukićevića), zapisana je 1763. g. kao Angusta Platea, odnosno Uska. Trg Sv. Đorđa je zabeležen kao Središnji trg (Forum Meridies),…
-
PATRIJARHALNI RED U STARIM SOMBORSKIM PORODICAMA
Po srpskim i bunjevačkim kućama u Somboru, a posebno na okolnim salašima, zajedno su, sve do pre stotinjak godina, živela tri, ponekad i četiri pokolenja jedne porodice. Porodične zadruge bile su posebno brojne do kraja 18. veka, kada su počele prve deobe imanja zbog grananja porodica. Iz pisma koje je 1742. g. somborski graničarski barjaktar Nikola Lalošević poslao sa ratišta u Bavarskoj, prema nabrajanju braće i snaha prilikom pozdrava, vidi se da je porodična zadruga somborskih Laloševića tada brojala četvoricu punoletne i oženjene braće. Na popisu tek razvojačenih somborskih graničara, iz juna 1746. godine, zabeleženo je da je poručnik Todor Stojačić živeo u porodičnoj zadruzi, čiji je bio starešina, sa…
-
SOMBORSKA ČORDA I ČORDAŠI
Tokom 19. veka, u vreme kada se grad širio i kada sve veći broj domaćinstava više nije imao svoje pašnjake, livade i senokose, ukazala se potreba da kućna rogata marva (krave i volovi) odlazi na ispašu organizovano, ka gradskom jarošu (opštinskom pašnjaku), u “čordi” (čorda je mađarska reč za stado). Po više stotina grla rogate marve okupljalo bi se u svim delovima grada (Selenča, Gornja Varoš, Crvenka i Banat, odnosno Mlake) i predviđenom rutom odlazilo je do Lenčanskog puta (prema salašu Leniji), odakle su je čordaši (govedari) izgonili na gradski jaroš, severoistočno od Sombora (marva sa Selenče odlazila je Sonćanskim putem i Vojničkom ulicom, pa je preko Staparskog i Sivačkog…
-
PRVA SRPSKA BIBLIOTEKA OSNOVANA JE U SOMBORU
Pre dve godine navršavilo se dva veka kako je u Somboru osnovana prva zvanična „Narodna srpska biblioteka“ ili „knjigohranilnica“, pri ovdašnjoj Srpskoj učiteljskoj školi – Preparandiji. Nije ovo najstarija srpska školska biblioteka – jedna manja je postojala pri Karlovačkoj gimnaziji još 1794. godine, a ni u Somboru ovo nije bila prva sistemski sređena biblioteka jer je takva postojala pri ovdašnjem franjevačkom samostanu, sve do njegovog ukidanja i raseljenja 1786/87. godine, sa fondom od 400 naslova. Ali preparandijska biblioteka bila je prva zvanična biblioteka u našem gradu (i na prostoru srpstva), osnovana potpisom vladara tada moćne Habzburške monarhije,cara Franca I. Nakon što je u jesen 1816. g. Srpska učiteljska škola (Preparandija)…
