DAMARI RAVNICE,  Istorija,  Književnost,  OBZORJA PROŠLOSTI

PRVA SRPSKA BIBLIOTEKA OSNOVANA JE U SOMBORU

Pre dve godine navršavilo se dva veka kako je u Somboru osnovana prva zvanična „Narodna srpska biblioteka“ ili „knjigohranilnica“, pri ovdašnjoj Srpskoj učiteljskoj školi – Preparandiji. Nije ovo najstarija srpska školska biblioteka – jedna manja je postojala pri Karlovačkoj gimnaziji još 1794. godine, a ni u Somboru ovo nije bila prva sistemski sređena biblioteka jer je takva postojala pri ovdašnjem franjevačkom samostanu, sve do njegovog ukidanja i raseljenja 1786/87. godine, sa fondom od 400 naslova. Ali preparandijska biblioteka bila je prva zvanična biblioteka u našem gradu (i na prostoru srpstva), osnovana potpisom vladara tada moćne Habzburške monarhije,cara Franca I.

Nakon što je u jesen 1816. g. Srpska učiteljska škola (Preparandija) preseljena iz Sentandreje u Sombor, njen osnivač i direktor Uroš Stefan Nestorović predložio je državnim vlastima osnivanje biblioteke u sklopu Preparandije. O tome je 2. juna 1817. godine, preko Visokog kraljevskog veća u Ugarskoj, izdat i carski dekret i time je u somborskoj Preparandiji i zvanično osnovana Bibliothecae nationali Serbicae, odnosno Narodna srpska biblioteka. Već 27. jula 1817. g. Nestorović je o tome pismeno obavestio Magistrat slobodnog i kraljevskog grada Sombora, kao i Nastavničko veće somborske Preparandije, kome je predložio da se obrate dotadašnjim dobrotvorima ove škole kako bi pomogli ustanovljenje biblioteke. U svom dopisu somborskom Magistratu Nestorović je napisaoda je njegovo veličanstvo izvolelo, prema mom predlogu o osnivanju biblioteke pri somborskoj Preparandiji ilirskog naroda, po ugledu na druge oformljene javne literarne ustanove, odlučiti […] da se predviđena biblioteka osnuje.

Uroš Nestorović
Dopis somborskom Magistratu o osnivanju Srpske narodne biblioteke iz 1817. god. 
Obaveštenje Magistratu o prvim darovateljima biblioteke

Nabavku knjiga za fond novoosnovane biblioteke pomogli su svojim prilozima neki od uglednijih, imućnijih i kulturno svesnijih somborskih Srba (paroh Avram Maksimović i gradski kapetan Simeon Demetrović, sa po 160 forinti, Mihailo Maširević sa 100 forinti, te Georgije Stojačković, Sara Kolarić, udata Ferenčević, Jovan Kovačić i Jakov Tomić sa po 20 forinti). Školski fond je pomogao osnivanje biblioteke sa 300 forinti, a pojedini Somborci darovali su knjige (Vasilije, Jovan, Trifun i Katarina Atanacković, Jovan i Pavle Berić, Nikolaj Šimić, Jovan Braćevački, Simeon Demetrović, Aron Georgijević, Georgije Isaković, Aron Jocić, Jovan Manojlović, Samuel Asimarković, Jovan Mihajlović, Naum Petrović, Nikolaj Zarić, Stefan Teodorović, Teodor Veselinović, sveštenici Avram Maksimović i Vasilije Milovanović, profesori Vasilije Bulić, Dimitrije Isailović i Jovan Živković, pa i sam Uroš Nestorović). Ubrzo po osnivanju Biblioteke, putem priložnika, prikupljeno je 555 knjiga. Poziv za pomoć pri nabavci knjiga za preparandijsku biblioteku objavile su i tadašnje „Novine srbske“ u Beču, pa je i Vuk Karadžić priložio primerak svog, tek objavljenog, „Srpskog rječnika“. Velika donacija od 171 naslova, zaveštana testamentom profesora Vasilija Bulića, primljena je 1828. godine, a 1842. g. Matica srpska je poklonila 67 knjiga. Prvi bibliotekar ili „knjigohranitelj“ bio je preparandijski katiheta Pavle (docnije vladika Platon) Atanacković.

Pavle Platon Atanacković

Popis bibliotečkog fonda iz 1832. g. beleži 361 publikaciju (najstarija je bila iz 1622. godine), 1843. g. 502, a 1848. g. 655 publikacija. Intenzivnija nabavka knjigai savremeniji rad biblioteke počinje 1854. godine, dolaskom za bibliotekara mladog preparandijskog profesora Nikole Vukićevića. Njegovim molbama za popunu bibliotečkog fonda odazvali su se Matica srpska, Školski fond, Ugarska dvorska kancelarija, Namesništvo za srpski Banat, pojedine srpske crkvene opštine, ali i građani, nekadašnji učenici, nastavnici i upravitelji Preparandije, kao i školski savetnik dr Đorđe Natošević. Od 1858. g. u nabavci knjiga za biblioteku somborske Preparandije učestvovali su i učenici, tako što su uplaćivali po jednu forintu prilikom upisa i prilikom prijema svedočanstva. Na taj način, krajem školske 1862/63. godine, u Biblioteci Srbskog učiteljišta nalazilo 1.239 knjiga u 2.830 svezaka. Knjige su pripravnicima (učenicima) izdavane na čitanje pokraj prijemnice, svakih 14 dana. Školske 1873/74. g. preparandijska biblioteka raspolagala je već sa 3.633 publikacije. Godišnje je fond knjiga povećavan, kupovinom i darovima, za 50 do 100 publikacija. Vredan dar stigao je 1897. g. od srpskog kralja Aleksandra Obrenovića, koji je poklonio jedan od 300, o njegovom trošku, tek  štampanih primeraka „Miroslavljevog jevanđelja“, rađenog u tehnici heliogravure. Početkom 20. veka osnovane su u Preparandiji i zasebne đačke biblioteke školskih družina, a glavna biblioteka deljena je na „veliku“ (opštu) i „ručnu“ (profesorsku). Izgradnjom zdanja Preparandije 1895. godine, zadužbine patrijarha Georgija Brankovića, nekadašnjeg upravitelja ove škole, školska biblioteka premeštena je u ovo zdanje.

Najstariji sačuvani popis knjižnog fonda Srpske narodne biblioteke u somborskoj Preparandiji iz 1832. god. 
Nikola Đ. Vukićević
Zdanje u porti somborske Svetođurđevske crkve u kome se biblioteka nalazila do 1895. god. 
Zdanje u kome se biblioteka nalazila od 1895. do 2016. god. (uz povremene prekide)

Osnivanjem Državne učiteljske škole 1920. godine, prestala je sa radom nekadašnja Srpska učiteljska škola, ali je njena biblioteka nastavila svoj život, sve do današnjih dana. Menjali su se nazivi i statusi škole, zgrade u kojima je biblioteka bila smeštena, bibliotekari i korisnici, a ona je rasla i uzrasla do nivoa velike i bogate školske biblioteke, koja danas raspolaže sa oko 40.000 monografskih publikacija i 12.000 svezaka periodike. Stara školska biblioteka, sa raritetnim knjigama štampanim u 17, 18. i 19. veku, na srpskom, nemačkom, mađarskom, ruskom, latinskom, francuskom, ali i češkom, slovačkom, grčkom, italijanskom, bugarskom i rumunskom jeziku, očuvana je skoro u celosti i danas predstavlja neprocenjivo knjižno blago i svedočanstvo o uzrastanju najstarije Srpske učiteljske škole – somborske Preparandije. Najstarija srpska biblioteka godinama se nalazila u zasebnoj prostoriji zdanja Preparandije u Somboru, a nakon što je 2016. g. država zgradu Preparandije predala SPC, biblioteka je morala biti iseljena i danas se nalazi u jednom od hodnika Pedagoškog fakulteta u Somboru.

Naslovne strane nekih od najdragocenijih publikacija biblioteke somborske Preparandije (prva knjiga u nizu ujedno je i najstarija sačuvana, a štampana je 1694. god.)
Posebnu dragocenost čine rukopisne knjige nastale krajem 18. i početkom 19. veka u nekadašnjoj somborskoj “Normi”
Miroslavljevo jevanđelje iz 1897. god.  – poklon kralja Aleksandra Obrenovića
Deo preparandijske biblioteke u zdanju Preparandije pre iseljenja 2016. god.

Milan Stepanović

2 Komentara

  • Miodrag Milenović

    Radujem se svakom Tvom prilogu. Posebno cenim kada u njima naiđem na imena ljudi jer su sačuvana od zaborava i istovremeno su lep podsetnik šta su sve znameniti Somborci činili da ostave blagorodan trag svome gradu, a na sramotu nekih današnjih sugrađana i institucija…

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.