Na upravo pronađenom planu trase Velikog bačkog (ili Francovog) kanala kraj Sombora, sačinjenom 1793. godine, u vreme početnih radova na prokopavanju kanala (plan se nalazi u Mađarskom državnom arhivu u Budimpešti) konačno se jasno vidi (a tako stoji i u zapisu) da je veći deo kanala pored Sombora tekao nekadašnjim koritom Mostonge, čiji je jedan krak počinjao nekoliko stotina metara iza današnjeg prvog železničkog (šikarskog) mosta, te je tekao prema jugoistoku. Kod današnjeg Štranda taj krak se spajao sa drugim krakom Mostonge, koji je tekao sa zapadne strane Sombora (od Šikarskog puta). Na planu se vidi da je u prvom delu toka kanala (do mosta prema Apatinu) ipak bilo znatnijih…
-
-
KAKO JE MLADI VELJKO PETROVIĆ PREBEGAO U SRBIJU
Znamenit srpski pesnik i pripovedač Veljko Petrović (1884-1967), rođeni Somborac, prešao je 1911. godine, kao 27-godišnji mladić, iz Austro-Ugarske u Srbiju. Privučen pohvalama svojoj rodoljubivoj poeziji iz pera „gromovnika“ srpske književne kritike Jovan Skerlića, Veljko Petrović se u Beograd doselio (tačnije prebegao) pred početak balkanskih ratova, iz kojih je slao redovne izveštaje za liberalni novosadski „Branik“. U vreme Prvog svetskog rata Veljko Petrović se povlačio sa srpskom vojskom preko Albanije, posle čega je bio imenovan za delegata srpske kraljevske vlade u Ženevi. Iz pera Borislava Mihajlovića Mihiza, a po neposrednom pričanju samog Veljka Petrovića, zabeležena je zanimljiva i šarmantna priča o njegovom prebegu u Srbiju: “Objavio mladi Veljko Petrović knjigu…
-
ZDANJE SOMBORSKOG PEDAGOŠKOG FAKULTETA
Kada se, krajem pedesetih godina 20. veka, zgrada nekadašnjeg rimokatoličkog zabavišta i sirotišta (današnja OŠ „Bratstvo-jedinstvo“) pokazala nedovoljno savremenom za nastavu đaka Učiteljske škole u Somboru, koji su u tu zgradu bili preseljeni iz zdanja Preparandije 1948. godine, počela je izgradnja nove školske zgrade na prostoru nekadašnjeg vašarišta, gde se ranije nalazila jedna od tri gradske kasarne, koje su sagrađene sedamdesetih godina 18. veka. Inicijativa za izgradnju nove savremene prostrane školske zgrade pokrenuta je 1958. godine, a njena izgradnja završena je 1962. godine. Građena je kao dvospratnica tipične socrealističke arhitekture i pravougaone osnove. Nastava u ovoj zgradi počela je 13. februara 1963. godine. Bilo je to, simbolično, ravno jedan vek…
-
PLAN SOMBORA NA MAPI IZ 1782-85. GODINE
Prvi koliko-toliko precizniji plan grada Sombora nalazi se na austrijskoj vojnoj mapi širokog područja tadašnje Ugarske kraljevine, kao dela Habzburške monarhije. Mapa je nastala između 1782. i 1785. godine i na njoj su veoma detaljno zabeležena sva naselja, od salaških i najmanjih seoskih naselja, pa do slobodnih i kraljevskih gradova kakvi su u to vreme bili Sombor, Novi Sad i Subotica. U okolini Sombora na mapi su označena skoro sva veća salaška naselja – Rančevo, Bilić, Obzir (zapisan kao Mali Bilić), Šaponje, Lenija, Gradina, Žarkovac (zapisan sa imenom Somborski salaši), Bukovac, Šikara i Šivolja (današnji Bezdanski salaši), a ucrtani su, ali nisu upisani imenom, i salaši Milčić, Lugumerci (danšnje Lugovo),…
-
MOHAČKA BITKA 1526. GODINE
Početkom 16. veka pred južnim vratima Kraljevine Ugarske pojavila se do tada najneposrednija opasnost od turskog prodora i osvajanja. Promenom na ugarskom prestolu 1516. g. kralja Vladislava II nasledio je maloletni desetogodišnji sin Ludovik (Lajoš) II, čime je već ranije oslabljena moć države nastavila da opada. Državni sabor, koji se 1518. g. sastao u Baču, doneo je konkretne odluke o odbrani zemlje, ali više nije bilo snage koja bi ih sprovela. Razjedinjeno plemstvo i nesposobno okruženje oko mladog vladara, uprkos podršci pape, nije od Ugarske moglo da načini ravnopravnog protivnika turskoj imperiji i njenom mladom ambicioznom sultanu i sposobnom vojskovođi Sulejmanu II. Odbrana južnih granica bila je poverena kaločko-bačkom nadbiskupu…
-
PRVI SRPSKI POPULARNI ZDRAVSTVENI PRIRUČNIK NASTAO JE U SOMBORU
U Somboru je, početkom tridesetih godina 19. veka, nastao prvi srpski lekarski priručnik, iz pera somborskog fizikusa (lekara) Konstantina Peičića (Borovo, 1802 – Budimpešta 1882). Peičić se školovao u Vinkovcima, Karlovcima, Požunu i Pešti, gde je 1830. g. promovisan u doktora medicine. Peičić je odbio je predlog Vuka Karadžića da pređe u Srbiju za ličnog lekara knjaza Miloša, pravdajući se strahom od samovolje srpskog vladara. Kratko je radio u Sremskoj Mitrovici, da bi 1831. godine, na preporuku Platona Atanackovića, nekadašnjeg somborskog sveštenika i profesora somborske Srpske preparandije, prešao u Sombor. Ovde se 1840. g. oženio Anom, ćerkom ovdašnjeg senatora Jakova Laloševića i sestrom budućeg somborskog gradonačelnika Stevana Laloševića. U svojoj…
-
KAKO JE STANIŠIĆ POSTAO VAROŠICA
Selo Stanišić, severno od Sombora, krajem 18. i početkom 19. veka bilo je podeljeno na srpsku i nemačku opštinu (Srbi su u Stanišić naseljeni 1763/64. godine, a naseljavanje Nemaca počelo je 1786. godine). Godine 1800. u selu je zapisano 2.728 stanovnika (1.451 stanovnik bio je rimokatoličke vere, a pravoslavnih i ostalih bilo je 1.277 stanovnika). Uz srpsko i nemačko stanovništvo, u selu su živeli i žitelji mađarske, slovačke, jevrejske i romske narodnosti. Selo je pripadalo Kraljevskoj komorskoj upravi, odnosno nalazilo se u posedu države. U vreme austrijskog rata sa Francuskom (1797-1801) plemić Franc Redl, koji je u svom vlasništvu već imao obližnji posed Rastinu, zakupio je poreske prihode i ostala…
-
PALATA FALCIONE NA POZORIŠNOM TRGU (STARA AUTOBUSKA)
Jedna od najvećih zgrada ili palata u središtu Sombora podignuta je na nekadašnjem posedu porodice Tuner, čiju je jednu polovinu (599 od 1.173 kvadratna hvata) kupio 1864/65. g. Lorenco Lovro Falcione. On je, već naredne godine, ovde sazidao parno kupatilo, kao i zdanje u kome se nalazilo sedište Građanske kasine, te prostranu jednospratnicu sagrađenu u stilu romantizma, u obliku pravougaonika, koja se sporednim stranama protezala na dve ulice (južnom na Školsku, odnosno Laze Kostića, a severnom na Elefant ulicu, odnosno J. J. Zmaja). Zapadnom ili čeonom stranom ovo zdanje je zauzimalo veći deo trga ispred hotela „Lovački rog“ (kasnije Pozorišni, današnji Trg Republike). Na planu Sombora iz 1878. g. zgrada…
-
SOMBORAC PLATON ATANACKOVIĆ – VLADIKA BAČKI I JEDAN OD NAJUMNIJIH LJUDI SVOG DOBA
Pavle Platon Atanacković pripada redu najumnijih arhijereja pravoslavne crkve tokom 19. stoleća. Ovaj izuzetan sveštenik, vladika budimski i bački, dvostruki predsednik Matice srpske, katiheta i profesor somborske Preparandije, plodan pisac, prevodilac i veliki narodni dobrotvor, rođen je u Somboru, na Petrovdan 1788. godine, kao sin uglednog, imućnog i prosvećenog somborskog trgovca Petra Atanackovića i supruge Marije (u Somboru je, na poreskom popisu, još 1750. g. zapisan Atanacko Alavanja, deda po ocu vladike Platona). Mladi Pavle Atanacković završio je somborsku Normu Avrama Mrazovića i Gramatikalnu školu Vasilija Kovačića. Po preporuci sveštenika Atanasija Zarića otišao je 1801. g. u Karlovce i tu je, kao najbolji u klasi, završio šest razreda Karlovačke gimnazije,…
-
PROTA HRISTIFOR POPIĆ – DUHOVNI I POLITIČKI PREDVODNIK SOMBORSKIH SRBA U DRUGOJ POLOVINI 18. VEKA
Hristifor Popić, okružni protonamesnik somborski, tokom čuije su uprave sagrađena oba današnja velika pravoslavna somborska hrama, kao i kapela na Velikom pravoslavnom groblju, rođen je 1724. godine (njegovo prezime često je pisano i sa oblikom Popović, pa je pouzdano poticao iz svešteničke porodice). Bogoslovsko obrazovanje Hristifor Popić je dobio na kijevskoj Duhovnoj akademiji, odakle je, kako piše arhimandrit Stefan Ilkić, preneo uzorit bogoslužbeni poredak u somborsku Svetođurđevsku crkvu. Kao sveštenik Svetođurđevske crkve Hristifor Popić je zabeležen već 1748. godine. Nasledivši starog protu Veselina Beljanskog, Popić se na dužnosti somborskog prote nalazio od 1757. godine. Kao revnostan služitelj, ugledan duhovnik i starešina, i istrajan čuvar i branilac pravoslavlja, uživao je nepodeljeno…
