Arhitektura,  Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI,  PALETA RAVNICE

PANORAME STAROG SOMBORA

Najranijim panoramama Sombora mogle bi da se smatraju crteži grada s kraja 17. stoleća. Prvi takav crtež, ako izuzmemo simbolično nacrtane tvrđave kojima je Sombor obeležen na nekoliko mapa u 16. i 17. veku, nastao je na planu osvajanja Osijeka iz juna 1687. godine, na kome je, na horizontu, preko Dunava, označen sa slovom H, nacrtan Sombora sa četiri džamijska minareta i tornjem tzv. Pašine kule, te sa objašnjenjem u legendi: Sambor citta mercantile posseduta allora da Turchi (Sombor, trgovački grad, još u posedu Turaka).

Sombor (zaokružen) na planu osvajanja Osijeka iz 1687. g. (detalj plana)
Sombor na planu iz 1687. god. (detalj)

Usledile su četiri vedute grada, nastale na samom kraju 17. veka, čiji su crteži prikazivali panoramu čitavog naselja, doduše u nešto iskrivljenoj perspektivi. Autori prve tri vedute, koje su nastale prilikom logorovanja austrijskih carskih trupa pored Sombora tokom 1697. i 1698. godine, bili su austrijski vojni topograf Fransoa Nikola Spar de Bensdorf i vojni inženjer Leopold Franc fon Rozenfeld. Prvi Sparov crtež slikao je grad gledajući sa severa prema jugu, a drugi sa zapada prema istoku, kako je slikan i Rozenfeldov crtež.

Sparovi crteži Sombora 1697. i 1698. god.
Rozenfeldov crtež Sombora iz 1698. god.

Četvrta veduta ili crtež grada potiče iz 1700. godine i nalazi se u donjem desnom uglu mape poseda porodica Veterani i Savojski u Baranji, a sliana je gledajući sa juga prema severu.

Veduta Sombora iz 1700. god. (gore) i detalj mape na kojoj se nalazi (u desnom donjem uglu)

Veduta Sombora sa simboličnom panoramom grada nalazi se i na planu prokopavanja Francovog (Velikog bačkog) kanala iz 1786. godine, koji su načinila braća Kiš, projektanti kanala.

Sombor predstavljen na planu braće Kiš iz 1786. god.

Relativno nevešto sačinjena veduta grada nalazi se u zaglavlju majstorskog pisma Antuna Japarića iz 1809. godine.

Veduta Sombora iz 1809. god.

Najbolju vedutu Sombora umešno je naslikao gradski arhitekta Franc Gfeler, a nalazi se na majstorskom pismu iz 1818. godine. Na njoj je, detaljno i u perspektivi, verno prikazan središnji deo grada, gledajući od severa prema jugu.

Gfelerova veduta Sombora iz 1818. god.

Iz 1840. g. potiče naivni crtež somborske glavne ulice, na kome su ucrtane kuće sa natpisima prezimena svojih vlasnika.

Somborska glavna ulica 1840. god.

Deo gradske panorame (Glavna ulica i drvoredi pred Županijom) nalazi se i na prvoj sačuvanoj fotografiji Sombora nastaloj oko 1868. godine, fotografisanoj sa terase starog zdanja Županije.

Prva fotografija Sombora iz 1868. god.

Slična perspektiva grada snimljena je sa terase Županije i tridesetak godine kasnije, oko 1900. godine, a u to vreme nastala je i litografija sa istim motivom.

Fotografija i litografija Sombora, oko 1900. god.
Panorama Sombora sa tek posađenim parkom ispred Županije, oko 1900. god.

Sačuvana je i fotografija s početka 20. veka (oko 1901) na kojoj je, sa tornja rimokatoličke crkve Presvetog Trojstva, fotografisana panorama grada od Gradske kuće prema Županiji.

Snimak Sombora sa tornja crkve Presvetog Trojstva oko 1901. god.

Iza njih sledi serija od nekoliko fotografija gradske panorame od Glavne ulice prema okolnim ulicama na zapadnoj i severozapadnoj strani središta grada, koje su fotografisane između 1908. i 1960. g. sa severnog tornja Karmelićanske crkve.

Fotografije panorame grada slikane sa tornja Karmelićanske crkve 1909, 1910, 1928, 1941. i 1960. god.

Iz 1932/33. g. sačuvan je i prvi fotografski snimak Sombora iz vazduha, a veoma je jasan i za istoriju somborske arhitekture važan avionski snimak središta grada, načinjen oko 1955. godine, pre nego što su zgrade socrealističke arhitekture delimično izmenile njegov nekadašnji izgled. Ovi snimci mogu da se uporede sa snimcima iz vazduha nastalim 2005. godine.

Prvi snimak Sombora iz vazduha, 1932/33. god.
Snimak grada iz vazduha oko 1955. god.
Snimak dela Sombora iz vazduha 2005. god. (fotografija: Srđan Čičovački)

Poseban spomenik somborskoj arhitekturi predstavlja rad beogradskog arhitekte i urbaniste Branislava Brane Jovina „Sombor viđen očima ptice“. Reč je o panorami grada na crtežu veličine 160 x 270 cm, koji sagleda celokupnu arhitektonsku sliku Sombora, prema stanju iz 1993. godine. Crtež je rađen u kombinovanoj perspektivi, približne razmere 1:2000, a sadrži blizu 15.000 ucrtanih objekata. Za nastanak ovog impozantnog rada, danas smeštenog u holu zdanja Županije u Somboru, arhitekta Jovin koristio je avionske snimke, geodetske karte, kao i preko 600 sopstvenih fotografija svih značajnijih arhitektonskih zdanja u Somboru.

Detalj crteža arh. Jovina “Sombor viđen očima ptice”
Panorama starog gradskog jezgra Sombora 2019. god. (fotografija: Miloš Novaković)
Panorama dela Sombora 2019. god. (fotografija: Miloš Novaković)

Milan Stepanović

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.