Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

SOMBORSKO ŠKOLSTVO OD NAJSTARIJIH VREMENA DO SAVREMENOG DOBA

Značajnu ulogu u procesu izgradnje prepoznatljivog somborskog urbaniteta imali su obrazovanje i prosvećivanje.

Najstariji tragovi prosvetne delatnosti u gradu mogu da se vežu uz postojanje dominikanskog monaškog reda, crkve i manastira u naselju Coborsentmihalj, srednjovekovnoj prethodnici Sombora, krajem 15. i na samom početku 16. veka.

Srednjovekovna crkvena škola

U poslednjim decenijama turske uprave, prema zapisu putopisca Evlije Čelebija iz 1665. godine, u Somboru je postojalo šest osnovnih škola i dve medrese (srednje ili više škole), svakako samo za đake islamske veroispovesti.

Islamska škola u srednjem veku

Nakon povlačenja Turaka, školstvo se kod somborskih Srba i Bunjevaca razvijalo u okviru njihovih verskih ustanova – pravoslavne crkve i rimokatoličke franjevačke rezidencije, pa su škole pod njihovim okriljem u gradu zabeležene 1717. g. (pravoslavna), odnosno 1722. g. (franjevačka).

Možemo da pretpostavimo da je pre ovih škola, još prvih godina 18. veka, i u Somboru, kao najvećem šancu Potiske vojne granice, postojala škola za graničarsku decu, jedna od onih koje su na Potiskoj krajini uspostavljene do 1703. godine, sa nastavom na srpskom i nemačkom jeziku, a u kojima su predavali graničarski podoficiri i crkveni đakoni ili pojci, te su za svoj učiteljski posao dobijali od Komande po parcelu zemlje.

Učenici i učitelj u 18. veku

Tokom 1740-ih i 1750-ih u Somboru je već postojalo razvijeno osnovno školstvo, a najraniji uvid u ustrojstvo somborske srpske osnovne škole pruža školski izveštaj Bačke eparhije iz 1756/57. godine, u kome je navedeno da su ovu školu u Somboru pohađala 83 đaka, pretežno dečaka (sa svega dve devojčice), u uzrastu od šest do 15 godina. Učenici su bili podeljeni na bukvarce (46 učenika od šest do 11 godina), časlovce (15 učenika od sedam do 14 godina), psaltirce (15 učenika od 11 do 15 godina) i kanoniste (sedam učenika od 13 do 15 godina).

Srpska osnovna škola početkom 19. veka

Karakter razvijenog prosvetnog središta Sombor je počeo da stiče u drugoj polovini 18. veka, nakon što je država od crkve preuzela ulogu nosioca obrazovnog procesa, koji je osavremenila shodno idejama razdoblja prosvetiteljstva. U drugoj polovini 18. i tokom 19. veka utemeljene su u Somboru škole nastale na talasu obrazovnih reformi u Austrijskom carstvu, koje su se odnosile na sve narode i hrišćanske veroispovesti u Habzburškoj monarhiji, sa osnovnim ciljem stvaranja dobrog i korisnog građanina Monarhije. U tome je presudnu ulogu imala Prosvetna uredba za Kraljevinu Ugarsku (Ratio educationis totiusque rei literariae, odnosno Sistem obrazovanja i celokupnog školstva), doneta 1777. godine.

Prosvetna uredba za Kraljevinu Ugarsku iz 1777. god.

Osim osnovnih škola, u gradu su, na početku druge polovine 18. veka, radile i prve niže srednjoškolske ustanove, poput relativno kratkotrajne Gramatikalne škole, koju je 1759. g. osnovala Pravoslavna crkvena opština, a potom i Gradske gramatikalne škole, koja je od 1763. do 1785. g. radila pod patronatom gradskog Magistrata, s nastavnicima iz reda franjevaca.

Pečat Gradske gramatikalne škole u Somboru iz 1771. g.

Nekadašnje zdanje Gradske gramatikalne škole u Somboru, podignuto 1782. god. (snimak iz 1872)

Godine 1778, u sklopu tek pokrenute dvogodišnje Gradske osnovne škole „Norma“, čiji je osnivač bio Somborac Avram Mrazović, okružni carski prosvetni nadzornik, organizovani su prvi višenedeljni tečajevi za osposobljavanje srpskih učitelja, koji će prerasti u semestralne i trajaće sve do 1811. godine.

Prosvetitelj Avram Mrazović (1756-1826)
Naslovna strana Izveštaja o godišnjem ispitu somborske Gradske škole “Norma” iz 1807. god.

Iz Sentandreje u Sombor je 1816. g. preseljena prva Srpska učiteljska škola (Preparandija), koja je bila osnovana četiri godine ranije, a ona je, menjajući organizacione oblike i nazive, opstala u gradu duže od dva veka, sve do danas.

Pečat somborske Srpske učiteljske škole (Preparandije) iz 1841. god.
Staro zdanje Preparandije u Somboru (snimak s početka 20. veka)
Zdanje Srpske preparandije podignuto 1895. kao zadužbina patrijarha Georgija Brankovića (snimak s početka 20. veka)

Konfesionalne osnovne škole postale su u 19. veku prvo trogodišnje, a potom i četvorogodišnje a radile su pod imenom Središnja pravoslavna osnovna škola i Centralna škola.

Osnovna škola u 19. veku
Središnja srpska osnvona škola u Somboru (snimak s početka 20. veka)
Trgovačka akademija (prvo zdanje s leve strane) i Centralna škola u Somboru (u produžetku), snimak s početka 20. veka
Škoslka zvona somborske Centralne škole (Gradski muzej u Somboru)

Tokom 1840-ih postojale su u Somboru konfesionalne niže realne škole, a od 1853. g. radila je trogodišnja Niža realna škola, na nemačkom jeziku, za đake svih veroispovesti.

Godišnji izveštaj somborske Niže realne škole iz 1855. god.

Četvorogodišnja Varoška niža gimnazija (na srpskom i mađarskom jeziku) pokrenuta je 1869. godine, a osmogodišnja Državna gimnazija 1872. godine, prvo kao četvorogodišnja, a od 1876/77. kao osmogodišnja srednja škola (škola je prvo bila na srpskom i mađarskom jeziku, ali je kasnije nastavni jezik, sve do 1919. godine, bio mađarski).

Godišnji izveštaj somborske Varoške gimnazije za 1869/70. god.
Zdanje somborske Gimnazije (snimak s početka 20. veka)

Potom su osnovane i Srpska viša devojačka škola (1875), Rimokatolička devojačka škola (1887) i Trgovačka akademija (1888).

Jednospratno zdanje palate “In foro” u kome se nalazila Srpska viša devojačka škola (snimak s kraja 19. veka)
Zdanje Katoličke devojačke škole (snimak s početka 20. veka)

Početkom 20. veka (1909) otvorena je i gradska Muška građanska škola, a odmah potom i Ženka građanska škola.

Zdanje Muške građanske škole (prizmena kuća u sredini s leve strane, snimak s početka 19. veka)

Školstvo u Somboru dobija nov zamah nakon Drugog svetskog rata, u periodu socijalističkog društva (1945-1990), kada je broj osnovnih škola povećan na sedam, a osim tri ranije postojeće srednje škole (Učiteljske, Gimnazije i Trgovačke), osnovane su i srednja Poljoprivredna, Šumarska, Tehnička, Ekonomska, Medicinska i Tekstilna škola.

Novosagrađeno zdanje Ekonomske škole (snimak iz 1961)

Krajem 20. veka (1993), prerastanjem dotadašnje Pedagoške akademije u Učiteljski fakultet, u okviru Univerziteta u Novom Sadu (danas Pedagoški fakultet u Somboru), Sombor, prvi put u svojoj istoriji, postaje i fakultetski grad.

Pedagoški fakultet u Somboru (početkom 21. veka)

Milan Stepanović

[Prilog predstavlja deo uvodnog teksta M. Stepanovića za monografiju “150 godina Gimnazije u Somboru”.]

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.