PALETA RAVNICE,  SLAVNI SINOVI RAVNICE,  Umetnost,  Znamenite ličnosti

SOMBORSKI MAESTRO – MILAN KONJOVIĆ

Milan Konjović, znameniti somborski, vojvođanski, srpski i jugoslovenski slikar, te vojvođanski i srpski akademik, rođen je 28. januara / 9. februara 1898. g. u Somboru. Bio je potomak ovdašnje stare patricijske srpske svešteničke i zemljoposedničke porodice, poreklom iz Peći (sa Metohije), koja se preko Naćvina (danas Žednik) doselila u Sombor, početkom 18. veka (kraj ulaznih vrata somborske crkve Sv. Đorđa i danas se nalazi nadgrobna ploča sveštenika Jovana Konjovića iz 1730-ih, ugrađena u crkveni zid). Potomci ove porodice predstavljali su, skoro tri naredna stoleća, duhovnu, privrednu, političku, kulturnu i intelektualnu elitu Sombora (osim ostalih, iz ove somborske porodice potiče i znameniti srpski kompozitor Petar Konjović, Milanov blizak rođak). David st. Konjović, pradeda Milana Konjovića, bio je gradski senator i gradonačelnik slobodnog i kraljevskog grada Sombora. Njegov sin Justin, Milanov deda, imao je zvanje gradskog zemljomera, a kao zemljoposednik bio je jedan od najimućnijih Somboraca. Milanov otac dr David ml. Konjović bio je somborski advokat i poslanik u ugarskom Parlamentu. Konjovićeva majka Vera kćer je znamenitog srpskog pedagoga, prosvetitelja i spisatelja Nikole Đ. Vukićevića, dugogodišnjeg upravitelja Srpske učiteljske škole (Preparandije) u Somboru.

Pečat Milanovog pradede Davida Konjovića starijeg iz 1812. god.
Konjovićev deda po ocu, inž. Justin Konjović (levo), i po majci, pedagog Nikola Vukićević (desno)
Venčana slika Konjovićevih roditelja Davida i Vere iz septembra 1893. god.
Sedmomesečni Milan Konjović, u leto 1898. god.
Sa roditeljima i braćom (Milan Konjović sedi pored kočijaša) oko 1908. god.

Osnovnu školu i osam razreda Državne gimnazije Milan Konjović pohađao je u rodnom gradu, a maturirao je 1916. godine. U Gimnaziji je bio jedan od najboljih đaka ne samo svoje generacije, a odlikovao se i veoma dobrim sportskim rezultatima (osvajao je nagrade na takmičenjima iz atletike i mačevanja). Konjović je u maju 1914. godine, kao učenik VI razreda somborske Gimnazije, u prostorijama svoje škole načinio prvu amatersku izložbu sopstvenih radova (pedesetak ulja na platnu), mahom pejzaža naslikanih u okolini grada, ali i prizora sa gradskih ulica i trgova, pa i portret jednog somborskog kočijaša. O tom događaju izvestio je kratkim člankom i somborski srpski nedeljnik Sloga. Kada je 1972. g. obeležavana stogodišnjica somborske Gimnazije, Konjović je načinio i darovao crtež školskog zdanja iz vremena svog gimnazijskog školovanja (1908-1916), zabeleživši tom prilikom da je crtež nastao u čast jubileja Gimnazije u Somboru, gde sam se učio kultu duha i kultu tela, kao neophodne za dostojan život čoveka. U njoj sam postao svestan u svojoj 16. godini da mi je određen životni put: mukotrpno i plemenito poslanje umetnika koje ću kroz život časno vršiti, sa skrušenošću i ponosom.

Gimnazijska upisnica Milana Konjovića
Milan Konjović kao somborski gimnazijalac, oko 1914. god.
Somborska gimnazija u vreme kada je pohađao Milan Konjović
Mladalački rad 14-togodišnjeg Milana Konjovića “Zima u šumi” (ulje na platnu, 1912)
Jedan od ranih Konjovićevih radova (Šuma, ulje na platnu, 1913)

Milan Konjović je mobilisan iz maturantske klupe, krajem maja 1916. godine, a nakon završetka podoficirske škole bio je, kao artiljerijski oficir, upućen na ruski, pa potom na italijanski front. Po završetku rata odlazi u Prag, gde 1918. g. učestvuje na Sveslovenskom kongresu, a početkom 1919. g. upisuje vanredne studije slikarstva na poznatoj praškoj Akademiji likovnih umetnosti, učeći kod profesora Jozefa Loukete i Vlaha Bukovca. Nakon dva odslušana semestra Konjović je napustio prašku Akademiju. Za vreme boravka u Beču (1921/22), slika i proučava umetnost starih majstora. Studijski putuje u Nemačku, pa ponovo boravi u Pragu, gde je 1923. g. prvi put izlagao na izložbi jugoslovenskih slikara. Potom se vraća u Sombor, a u maju 1924. g. upućuje se u Pariz i u njemu posećuje muzeje i galerije. Svega dve sedmice boravi na predavanjima u ateljeu Andrea Lota. Iz Pariza, u kome je zakupio atelje, više puta dolazi u Sombor i ponovo se vraća u francusku prestonicu.

Milan Konjović 1917. god. na frontu u Bukovini
Milan Konjović kao mladić 1919. god.
Konjović (sasvim desno) na akademiji u Pragu 1919/20. god.
Konjovićev indeks sa akademije u Pragu

U rodnom gradu, u Velikoj sali zdanja Županije, Konjović je u jesen 1926. g. priredio svoju prvu samostalnu izložbu, sa stotinjak dela (uljanih slika, crteža i akvarela) nastalih tokom prethodnih desetak godina njegovog rada. Izložbu je otvorio veliki župan Bačke županije Milivoj Petrović (rođeni brat književnika Veljka Petrovića). U jesen 1926. i 1927. g. Konjović izlaže na pariskom Jesenjem salonu, potom 1928, 1929. i 1930. g. u Salonu nezavisnih u Parizu, a njegove slike primećuje jedan od vodećih francuskih likovnih kritičara Moris Renal, koji ga pominje kao nadarenog i znalačkog umetnika. Tokom proleća 1928. g. priređuje i svoju prvu izložbu u Pragu, na kojoj prikazuje šezdesetak radova. U češkoj prestonici ponovo samostalno izlaže i u jesen 1929. godine.

Mrtva priroda (ulje na platnu, 1922)
Autoportret (ulje na platnu, Prag, 1923)
Sa suprugom Emom u Kasis sir Meru (Francuska) 1925. god.
Crkva u Kasisu (ulje na platnu, Francuska, 1925)
Plava Venera II (ulje na platnu, 1926)
Berba (ulje na platnu, slikano u Kanj sir Meru, u Francuskoj 1927)
Kasis (ulje na platnu, Francuska, 1929)
Atelje u Monružu (ulje na platnu, Francuska, 1929)
Naslovna strana kataloga prve Konjovićeve somborske izložbe iz oktobra 1926. god.
Naslovna strana kataloga Konjovićeve izložbe u Pragu 1929. god.

Krajem 1929. g. u Parizu postaje vlasnik nove, lepe i savremene kuće, sa tri ateljea i nastavlja da izlaže na pariskom salonima. U proleće 1931. priređuje svoju prvu samostalnu parisku izložbu, u uglednoj galeriji Bing, u kojoj je izložio tridesetak slika, a odjek te izložbe, o kojoj je izvestila pariska štampa u svojim kulturnim rubrikama, bio je velik i pozitivan. Konjovićeva druga pariska izložba priređena je 1932. g. u galeriji Van Ler i na njoj je umetnik prikazao tridesetak slika nastalih prethodnih nekoliko meseci u rodnom Somboru, po njegovim ulicama i u gradskom ataru. I ova izložba imala je znatan odjek u pariskoj, ali i domaćoj štampi (francuska kritika piše o strasnom i vrlo ličnom koloristi, a o izložbi pišu beogradska Politika i zagrebačke Novosti). Tokom jeseni Konjović izlaže kolektivno u Amsterdamu i holandska kritika ga izdvaja po kvalitetu prikazanih radova od većine ostalih učesnika.

Pozivnica za Konjovićevu izložbu u galeriji Van Ler u Parizu 1932. god.

Iz Pariza se Konjović 1932. g. vraća u Sombor, koji, osim povremeno i na kraće vreme, više neće napuštati (nasledio je atelje Ivana Radovića u tornju zdanja Županije, u kome će raditi sve do okupacije 1941). Krajem oktobra 1932. g. priredio je svoju prvu beogradsku izložbu, koju je otvorio Milan Kašanin i na kojoj je prikazao 50 uljanih slika. Snažan odjek i materijalni uspeh ove izložbe nisu izostali. Narednih godina izlaže u Zagrebu, Beogradu, Novom Sadu i Somboru, pa ponovo u Parizu, u galeriji „Muradjan-Valoton (1937), a kolektivno izlaže u Solunu i Rimu (1937). Član je slikarskih grupa „Oblik“ (1933-1935) i „Dvanaestorica“ (1937-1938).

Autoportret (ulje na platnu, Pariz, 1931)
Borovi i masline (ulje na platnu, Mlini, 1932)
Model u ateljeu (ulje na platnu, 1932)
Autoportret (ulje na platnu, 1933)
Ema u Cavtatu (ulje na platnu, 1933)
Slikar u ateljeu (ulje na platnu, 1934)
Žito (ulje na platnu, 1936)
Milan Konjović, Sombor, 1936. god.
Otvaranje izlozbe Milana Konjovića u Beogradu, 1936. god.
Konjovićeva izložba u Galeriji Muradijan Valoton, u Parizu, 1937. god.
Nastanak slike (ulica u Somboru, 1938)
U šetnji somborskom glavnom ulicom, sa suprugom Emom, 1933. god.
Gradska kuća u Somboru (ulje na kartonu, 1939)

Početkom 1930-ih Konjović otkriva Mlini, Cavtat i Konavle, gde narednih godina boravi tokom leta i gde nastaju neke od njegovih najboljih slika u ovom periodu. U Beogradu i Somboru samostalno izlaže i 1940. godine, a o Konjoviću, povodom beogradske izložbe, nadahnuto piše Isidora Sekulić. Somborsku izložbu uskladio je sa datumom otkrivanja Augustinčićevog konjaničkog spomenika kralju Aleksandru Karađorđeviću (21. jula 1940), pa je gost izložbe bio i tadašnji predsednik jugoslovenske kraljevske vlade Dragiša Cvetković, koga će Konjović sudski tužiti za odnetu, a neplaćenu sliku sa ove izložbe.

Otkrivanje spomenika kralju Aleksandru (ulje na platnu, 1940)

Kao rezervni oficir (artiljerijski kapetan) kraljevske vojske Milan Konjović je u aprilu 1941. g. zarobljen i pola godine je proveo u nemačkom logoru Osnabrik (i u zarobljeništvu je slikao, mahom portrete ratnih drugova, pa je u barakama i izlagao svoja dela). Po povratku u Sombor, u jesen 1941. godine, nastavio je da slika. Početkom novembra 1942. g. izlagao je na samostalnoj izložbi u Budimpešti, koju su organizovali Konjovićevi prijatelji (mahom Jevreji), sa kojima se družio u Parizu, a ta izložba kasnije je uzrokovala brojne etičke i političke zamerke Konjoviću. Konjovićevo slikarstvo, neprestano nadahnuto motiva zavičaja, dalo je tada razlog da se u mađarskim kulturnim krugovima jasno i otvoreno konstatuje kako misterija Bačke u srpskoj duši živi dublje nego u mađarskoj, te nije slučajno što je i u likovnoj umetnosti jedan srpski slikar, Milan Konjović, umeo to, do sada, najvernije da izrazi.

Prosjaci (ulje na hartiji, 1943)
Ćira Falcione (ulje na kartonu, 1944)

Po oslobođenju Sombora, u oktobru 1944. godine, Milan Konjović, koji je poticao iz bogatog zemljoposedničkog somborskog miljea, ali je bio levičarski orijentisan, odmah prihvata saradnju sa novim vlastima i postaje član Gradskog, te predsednik Sreskog narodnooslobodilačkog odbora (istovremeno, slika impozantno platno prve proslave Oktobarske revolucije u Somboru, početkom novembra 1944). U jesen 1945. g. Konjović je postavljen za direktora tek osnovanog Gradskog muzeja u Somboru, kojim će rukovoditi naredna četvrt stoleća. Ipak, već na početku trpi političke kritike zbog organizovanja izložbe vodećih srpskih umetnika međuratnog perioda, iz zbirke Pavla Beljanskog. Usledili su uskoro i napadi na njegovo slikarstvo, sa ideološkog stanovišta tada preovlađujuće socrealističke umetnosti.

Proslava Oktobarske revolucije u Somboru, 7. novembra 1944. godine (ulje na platnu, 1944)
Mala crkva (ulje na kartonu, 1946)
Bula (ulje na kartonu, 1946)
Fijakeri (ulje na kartonu, 1947)
Crnogorka (ulje na kartonu, 1948)

Prvu posleratnu Konjovićevu izložbu otvara 1946. g. u Novom Sadu Mladen Leskovac. U skladu sa novim vremenom, Konjović 1947. g. priređuje likovnu izložbu neposredno na gradilištu dunavskog mosta kod Bogojeva. Samostalno izlaže narednih godina u većim jugoslovenskim gradovima, a kolektivno širom zemlje i u inostranstvu. Od 1951. do 1957. član je umetničke grupe „Samostalni“, a u to vreme aktivno se uključio i u pokret umetničkih kolonija po Vojvodini. Godine 1961. Konjović pokreće manifestaciju „Likovna jesen“ u Somboru, koja će izrasti u jednu od najprestižnijih i najuticajnijih likovnih izložbi savremene umetnosti u Jugoslaviji.

Crveni i žuti krovovi (ulje na lesonitu, 1955)
Povrtari (ulje na lesonitu, 1956)
Milan Konjović 1958. god.
Slikanje u prirodi (1958)
Otvaranje jubilarne Konjovićeve izložbe u Novom Sadu, 1958. god.

Milan Konjović je 1965. g. poklonio rodnom gradu zbirku od 500 svojih dela, nastalih između 1913. i 1963. g. (150 uljanih slika, pasteli, akvareli, crteži, tapiserija), po odabiru autora i dr Katarine Ambrozić. Za potrebe smeštaja ove vredne i velike donacije preuređena je stara bidermajerska jednospratnica (tzv. Galeova kuća) na središnjem gradskom trgu i u njoj je, 10. septembra 1966. godine, počela sa radom Galerija „Milan Konjović, koja će, za kratko vreme, postati jedno do najposećenijih kulturnih i turističkih odredišta u Somboru. Donacijama slikara i njegove porodice broj Konjovićevih dela u ovoj galeriji tokom godina je porastao na 1.084 odabrana rada. Galerija redovno priređuje retrospektivne i tematske izložbe, a ima i bogatu izdavačku delatnost vezanu za delo Milana Konjovića.

Zdanje Galerije “Milan Konjović” u Somboru
Konjović ispred natpisa o darovanju slika, u Galeriji “Milan Konjović” u Somboru

Umetnost Milana Konjovića najčešće se deli na nekoliko slikarskih razdoblja: rana faza (1913-1928), sa uticajima akademizma, kubizma i neoklasicizma; plava faza (1929-1933), razigrana, dinamična i sa ekspresionistički shvaćenim kolorizmom, sa kojom je nastupila Konjovićeva slikarska zrelost, rađajući dela visokog umetničkog kvaliteta; crvena faza (1934-1940), takođe razigrane palete, ali sa nešto izmenjenim odnosom boja i sa preplitanjem zavičajnih bačkih ravničarskih i konavljanskih primorskih motiva; siva faza (1941-1952), sa naglašenom notom primarnog eskpresionizma, uzdržanijim koloritom, te sa  temama enterijera i portretima, uz okretanje ka pastelu; koloristička faza (1953-1960), bujnog kolorita, dinamičnog ritma i sa novim odnosom prema predmetu slike, koja je povremeno geometrizovana i u kojoj primenjuje iskustva apstrakcije; asocijativna faza (1960-1985), snažna, bujna, dramatična, intenzivnog kolorita, izoštrene čulnosti, u kovitlacu plamene vizije zemlje i neba, sa brzim i oštrim, skoro brutalnim zamahom četkice; vizantijska faza (1985-1990), kao pozni period stvaralaštva, nadahnut vizantijskom ikonografijom, znatno smirenijeg poteza, kolorita i ritma. Umetnički opus Milana Konjovića broji preko 6.000 radova u skoro svim slikarskim tehnikama (ulja, pasteli, akvareli, tempere, crteži, grafike, skice, vitraži, mozaici, tapiserije).

Ševa, sunce, žito (ulje na lesonitu, 1962)
Dva salaša, visoko nebo (ulje na lesonitu, 1971)
Žito, pomračenje sunca (ulje na lesonitu 1973)
Perunike, žute lale (ulje na lesonitu, 1979)
Fatamorgana (ulje na lesonitu, 1981)
U polju kraj Sombora 1967. god.
U ateljeu 1970-ih
U ateljeu, 1974. god.
Milan Konjović 1977. god.
U ateljeu 1981. god.

Ređale su se od 1960-ih brojne Konjovićeve izložbe kako u zemlji, tako i po svetu. Za života, samostalno je izlagao u blizu 80 jugoslovenskih gradova i naselja (ponegde i u više navrata): Bajmok, Banjaluka, Batina, Bačka Palanka, Bačka Topola, Bački Breg, Beli Manastir, Beograd, Bjelovar, Bogojevo, Brežice, Budva, Buzet, Varaždin, Vinkovci, Vrbas, Vršac, Vukovar, Doroslovo, Dubrovnik, Đakovo, Zagreb, Zemun, Zrenjanin, Ilok, Jajce, Kanjiža, Karlovac, Kovačica, Kragujevac, Kruševac, Kula, Labin, Ljubljana, Maribor, Našice, Nikšić, Niš, Nova Gradiška, Novi Kneževac, Novi Sad, Oplenac, Opovo, Osijek, Odžaci, Palić, Pančevo, Pljevlja, Podravska Slatina, Požarevac, Poreč, Priboj, Priština, Pula, Rijeka, Ruma, Sarajevo, Senta, Sivac, Slavonski Brod, Sombor, Split, Sremska Mitrovica, Sremski Karlovci, Stolac, Subotica, Temerin, Titovo Velenje (Velenje), Titograd (Podgorica), Topola, Tuzla, Herceg Novi, Celje, Čačak, Šabac, Šibenik i Šid. U svetu je, tokom života, izlagao u galerijama gradova Sao Paolo, San Francisko, Oklend, Njujork, London, Amsterdam, Pariz, Rim, Modena, Obon, Atina, Moskva, Prag, Beč i Budimpešta, te u mađarskim gradovima Pečuj, Mohač, Kečkemet i Baja. Priređeno je preko 300 samostalnih izložbi Milana Konjovića, a njegovi radovi su prikazani i na oko 700 grupnih izložbi. Konjović je postao redovan član Vojvođanske akademije nauka i umetnosti (1979), dopisni član Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti (1986) i redovan član Srpske akademije nauka i umetnosti (1992). Dobitnik je većeg broja nagrada i priznanja u zemlji i inostranstvu (osim ostalog i Sedmojulske nagrade NR Srbije [1950], Nagrade za životno delo [1962], Nagrade oslobođenja Vojvodine [1974], Nagrade AVNOJ-a [1988], Vukove nagrade KPZ Srbije [1991], Ordena rada I reda [1958], Ordena zasluga za narod sa zlatnom zvezdom [1975] itd.).

Izložba Milana Konjovica u Pragu, 1973. god.
Otvaranje izložbe u Galeriji “Pinki”, u Zemunu, 1979. god.
Otvaranje Konjovićeve izložbe u galeriji “Forum” u Zagrebu, 1980. god.
Pozivnica za otvaranje Konjivćeve izložbe u Gran paleu, Pariz, 1985. god.
Katalog Konjivićeve izložbe u Moskvi 1987. god.

O Konjoviću je napisano preko petnaest knjiga i monografija, objavljeno je više zbornika, štampano je blizu 700 raznih kataloga, napisano je više hiljada novinskih članaka, prikaza, studija, ogleda, rasprava itd, organizovano je nekoliko naučnih skupova i okruglih stolova, snimljeno je više desetina televizijskih i filmskih priloga, a objavljeno je i nekoliko poštanskih marki sa njegovim likom ili umetničkim radovima.

Beli anđeo (ulje na lesonitu, 1986)
Dva ratnika na konju (ulje na lesonitu, 1986)
U ateljeu 1988. god.
Na 90. rođendan 1988. god.
Na gradskom trgu, prema galeriji, 1980-ih
Odalazak iz galerije 1980-ih
Pred svojim domom (Konjović-palata na somborskoj glavnoj ulici) krajem 1980-ih
Sa ćerkom Veročkom, pred kraj života
Detalj iz ateljea

Milan Konjović preminuo je u rodnom Somboru, 20. oktobra 1993. godine, u 96. godini života. Svojim impresivnim slikarskim opusom, koji ga izdvaja među najautentičnije i najuspešnije predstavnike srpskog i jugoslovenskog slikarstva u 20. veku, Konjović je snažno i poneseno negovao ideju bliskosti sa estetikom prirode bačke ravnice i urbanitetom rodnog Sombora, kao neprestanim nadahnućem i pokretačem svoje umetnosti, a nju je somborski maestro uspešno prenosio na prostore koji se, bez preterivanja, mogu nazvati planetarnim.

Milan Konjović na svom biciklu, 1966. god.

 

Milan Stepanović

[Ovaj sažet životopis Milana Konjovića deo je poglavlja “Znameniti đaci i nastavnici somborske Gimnazije”, u monografiji o 150-godišnjici Gimnazije u Somboru, koja će biti objavljena u oktobru 2022. god. Zahvaljujemo Galeriji “Milan Konjović” na dokumentarnom materijalu.]

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.