Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

NAJSTARIJI POMENI ŠOKAČKOG IMENA

Južnoslovensko katoličko stanovništvo iz Bosne i Hrvatske u Bačku se u manjim migracionim talasima naseljavalo već od prve polovine 16. veka (pojedinačnih doseljavanja bilo je još krajem 15. veka). U sam suton Ugarske kraljevine usledila je, oko 1524. godine, manja migracija dalmatinskog stanovništva u Podunavlje, a iz istog pravca nastavilo se doseljavanje i oko 1530. godine, u vreme prodora Turaka u Dalmaciju (deo tog stanovništva kasnije se, oko 1565. godine, vratio u Dalmaciju). Naselјenike iz Dalmacije i Slavonije, doselјene u Bačku tridesetih godina 16. veka, pominju i zapisi kasnijih letopisa segedinskog i subotičkog franjevačkog manastira. Polovinom 16. veka u nekoliko podunavskih sela naselilo se zemlјoradničko stanovništvo katoličke veroispovesti, poreklom iz središnje Bosne, koje beleže i najstariji objavlјeni poimenični turski defteri.

Podunavlje između Kaloče i Bača, koje je u 16. veku naseljeno i šokačkim stanovništvom poreklom iz Bosne (na mapi Matijasa Zinta iz 1567. god.)

Ipak, prvi turski poreski i katastarski popisi (defteri) velike somborske nahije (109 naselja), svedoče da je broj katoličkog življa bio još veoma nizak. Katoličko južnoslovensko stanovništvo u somborskoj nahiji živelo je u šest naselja, od kojih su dva bila čisto slovenska (Gornje Santovo i Monoštor – danas Hercegsantovo i Bački Monoštor), u dva naselja južnoslovenski katolici predstavljali su većinu (Kolut i Bereg – danas Bački Breg), u jednom relativnu većinu (Nađ Sonta, danas Sonta), a u jednom manjinu (Vajska). U bačkoj nahiji katoličko južnoslovensko stanovništvo živelo je u naselju Plavna, a nekolicina njih živela je i u samom Baču, tada prevashodno turskom naselju. Još su polovinom 18. veka sva nabrojana naselja bila šokačka, a većina njih (osim Koluta, kasnije naseljenog Nemcima) ostala su šokačka do danas.

Rekonstrusiana mapa somborske i (delom) bačke nahije prema turskom popisu iz 1570. god. (plavim su označena mesta naseljena šokačim stanovništvom)

Prvi pomeni imena ili etnonima ŠOKAC (o čijem jezičkom poreklu postoji znatan broj pretpostavki, ali ni jedna dovoljno pouzdana) zadiru u drugu polovinu 16. veka, kada je u turskom defteru Sremskog sandžaka iz 1566/67. godine, prilikom popisa stanovnika sremskih sela i varošica, zapisan veći broj pojedinačnih etnonima ŠOKAC, u funkciji prezimena, koje je zabeleženo kod 19 osoba u 14 naselja.

Drugi pomen ovog etnonima, a prvi u nekom zvaničnom dokumentu, potiče s početka 17. stoleća. Tada je u Bačku stigao nekadašnji franjevac, kasnije sveštenik i misionar don Šimun Ivan Matković, rodom iz Olova u Bosni. On je od 1600. g. boravio u Južnoj Ugarskoj, a bio je, kako piše u svom izveštaju Bartolomej Kašić, vešt u ophođenju sa turskom gospodom. Kako je pravoslavna crkva tada bila jedina organizovana i stalno prisutna hrišćanska zajednica na prostoru Bačke, početkom 17. veka pravoslavni mitropolit Segedinske mitropolije počeo je da prikuplјa crkveni porez (tzv. „dimnicu“, „venčanicu“, „kršćanicu“, milostinju i razne „daće“) i od ovdašnjeg šokačkog i mađarskog katoličkog živlјa. Takav postupak naišao je na Matkovićevo protivlјenje pa se, u ime svojih vernika, putem izaslanstva, žalio carigradskoj Porti. U žalbi je napisano da se njihova vera razlikuje od vlaške, srpske i bugarske, te da katoličko stanovništvo dobrovoljno daje crkvena davanja svojim latinskim sveštenicima i fratrima, a sada pravoslavni mitropolit traži od njih i hoće na silu da uzme ova davanja. Nakon žalbe, sultan Ahmed I izdao je 1615. g. ferman kojim se zabranjuje pravoslavnom mitropolitu da kupi porez od katolika jer se njihova vera razlikuje od vere Grka, Srba i Vlaha, i Mađari i ŠOKCI nemaju nikakve veze sa pravoslavnim mitropolitom.

Sultan Ahmed I u čijoj su naredbi 1615. g. Šokci prvi put zapisani ovim imenom u zvaničnom državnom dokumentu

Pet godina kasnije, krajem marta 1620. godine, budimski beglerbeg Muhamed-paša uručio je prepis ovog sultanovog fermana somborskom kadiji Salihu Mehmedu bin Šemsedinu i segedinskom kadiji Dervišu Mehmedu. U navedenom dokumentu prvi put je zapisan kolektivni etnonim ŠOKAC.

Segedin i Sombor u 17. veku, u vreme turske uprave (crtež i maketa)

I mada će tokom 17. veka u Bačku, u više migracionih talasa, biti naseljeno znatno brojnije, a Šokcima srodno bunjevačko stanovništvo iz Dalmacije, jugozapadne Bosne i Like, bački Šokci će sačuvati svoje ime, ikavski govor, narodnu nošnju i običaje sve do današnjih dana, te se neće utopiti u veliku i po mnogo čemu srodnu „bunjevačku reku“. Etnonim ŠOKAC prisutan je kasnije (u 17. veku) i kod katoličkog stanovništva na prostoru Đakovačke biskupije u Slavoniji, kao i u Baranji.

Bačka šokačka naselja na mapi Bačke županije iz 1748. god. (detalj)
Fotografija Šokice iz Bačkog Brega ili Berega (ručno bojena) u narodnoj nošnji, prikazanoj 1867. g. na Etnografskoj izložbi u Moskvi

Milan Stepanović

 

1 Komentar

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.