Nakon pobede nad ugarskom vojskom u Mohačkoj bitki 1526. g. i dva neuspešna pohoda na Beč (1529. i 1532), Turci Osmanlije, predvođeni sultanom Sulejmanom Veličanstvenim, zauzeli su konačno 1541. g. veći deo Panonske nizije, odnosno Kraljevine Ugarske, koja je podeljena na tri dela (kraljevsku Ugarsku pod vlašću Habzburga, osmansku Ugarsku pod turskom vlasti i tursku vazalnu kneževinu Erdelj). Prostori nekadašnje Bodroške i Bačke županije pripali su Segedinskom sandžaku u okviru Budimskog pašaluka i na njima je prvobitno uspostavljeno pet nahija, sa sedištima u Somboru, Baču, Titelu, Subotici i Baji. Narednih 146 godina cela Bačka biće pod neposrednom turskom administrativnom upravom.
Prema podacima iz poimeničnih turskih katastarskih deftera, još od druge polovine 16. stoleća u podunavskim naseljima Somborske i Bačke nahije živelo je katoličko stanovništvo južnoslovenskog porekla, nešto kasnije nazvano šokačkim imenom. Najstariju osnovu stanovništva koje će poneti šokačko ime u Podunavlju, činio je, prema zaključcima istraživanja istoričara Maria Bare, autohtoni slavonsko-sremski i podunavski sloj panonskih Slovena iz predmohačkog perioda. Ono je ranije, tokom 15. veka, beleženo u ugarskim arhivskim izvorima sa oblicima Sclavus (Sclavo) ili Toth.
Naredni sloj budućeg šokačkog miljea verovatno je činilo starije bosansko stanovništvo, koje se u Srem i Bačku doseljavalo uporedo sa „Rašanima“ (Srbima), još tokom prve polovine 15. veka. Zbog pripadnosti Crkvi bosanskoj to stanovništvo beleženo je kao jeretičko. O njemu svedoči izveštaj velikog sremskog župana Ladislava, koji je, krajem februara 1437. godine, izdao akt kako bi odbranio i opravdao postupke papskog inkvizitora Jakova Markijskog. Na kraju tog izveštaja navodi se i da sa druge strane Dunava (dakle u Bačkoj), na dubini od jedne milje (ugarska milja iznosila je oko 8,5 km), pomešani sa hrišćanima (rimokatolicima) borave Rašani i bosanski jeretici (…imo ex altera parte Danubii, quasi per spatium vnius milliaris vel citra mixtim Rasciani et Bosnenses haeretici cum Christianis moram faciunt personalem).
Južnoslovenski katolici – uglavnom Hrvati iz Hrvatske ili Dalmacije, javljaju se u Bačkoj krajem 15. i početkom 16. stoleća. Pavao Kapitanić iz Križevačke županije bio je 1480. g. oficijalis (službenik, nadzornik) u trgovištu Sonta, a posede u Bačkoj imao je 1518. g. i njegov sin Vid. Petar Berislavić, potonji hrvatski ban, bio je 1501. g. kaločki kanonik i bodroški arhiđakon, a između 1502. i 1507. g. i prior (prepošt, starešina) crkve u Hajsentlerincu, nestalom naselju koje se nalazilo severno od tadašnjeg Coborsentmihalja (današnjeg Sombora). Iz Hajsentlerinca je 1517. g. poslata potvrda plemića Grgura Horvatovića od Morhatsantova (ovde zapisan kao Marhartsantovo), inače srednjovekovnog podunavskog naselja koje se nalazilo u okolini Apatina. Odnosila se na izmirenu štetu koju su Horvatoviću naneli kmetovi Vardai Janoša, i mada je pisana na latinskom, svojeručno je potpisana glagoljicom (to pisa Grgur Horvatović) i overena je njegovim ličnim pečatom sa plemićkim grbom. U sam suton srednjovekovne Ugarske kraljevine usledila je, oko 1524. godine, manja migracija dalmatinskog stanovništva u Podunavlje, a iz istog pravca nastavilo se doseljavanje i oko 1530. godine, u vreme prodora Turaka u Dalmaciju (deo tog stanovništva kasnije se, oko 1565. godine, vratio u Dalmaciju).
Konačno, ovim starijim slojevima budućeg šokačkog stanovništva priključili su se, nakon Mohačke bitke (1526) i konačne propasti Kraljevine Ugarske (1541), južnoslovenski katolici, doseljavani polovinom 16. veka u migracijama pretežno bošnjačkog stanovništva.
O etimologiji imena (etnonima) Šokac postoji velik broj pretpostavki koje njegove korene najčešće traže u albanskom, rumunskom ili mađarskom jeziku. Noviji zaključci govore o prostoru zapadne Srbije (Podrinja) i istočne Bosne, kao najstarijem području javljanja naziva Šokac za bosanske katolike, još u 16. veku. Ovaj etnonim se odatle, migracijama, od juga ka severu i severozapadu, prenosio i na šire okolne oblasti (Srem, Bačka, Slavonija i Baranja). Istorijski relativno brzo, ime Šokac postalo je sinonim za pripadnike rimokatoličke veroispovesti, koji su govorili slovenskim jezicima, a živeli su u navedenim oblastima (pravoslavno stanovništvo, posebno ono u zapadnijim krajevima – u Bosni, Dalmaciji i Lici, šokačkim imenom nazivalo je sve tamošnje rimokatolike).
Turski popis Zvorničkog sandžaka iz 1533. g. beleži u Mačvi selo Šokac sa svega tri kuće i prihodima od 225 akči, a selo ovog imena postojalo je u Mačvi sve do kraja 18. veka (upisano je i na mapama iz 1718, 1737. i 1790. godine). Selo se nalazilo zapadno od Šapca, na mestu sadašnjeg sela Klenje, pored koga je, sve do danas, sačuvan i toponim Šokačko polje.
U popisu Sremskog sandžaka iz druge polovine 1560-ih, u više naselja zapisana je, pri navođenju imena tamošnjih hrišćana, oznaka Šokac: Fabijan i Dmitar Šokac u Gornjem Lovasu; Đura Šokac u Babiški; Damjan Šokac u Velikoj Remeti; Nikola Šokac u Vlastincima; Viršak Šokac u Hilapovcima; Ištvan, Mihal, Vinko i Manko Šokac u Helincima; Ivaniš i Marko Šokac u Karlovcima; Mate Šokac u Beški; Radovan Šokac u Jasku; Ivaniš Šokac u Kamendinu; Ivaniš Šokac u Stroniči; Imre Šokac u Jameni; Mitar Šokac u Štitaru i Matija Šokac u Opojevcima, te Đura Šokčić u Batrovcima, Nikola Šokčić u Vrdniku i Mato Šokče u Vukovaru.
Južnoslovenski katolici, koji će nešto kasnije poneti šokačko ime, zabeleženi su i u poimeničnom turskom defteru Segedinskog sandžaka (Somborske i Bačke nahije) iz 1570. godine. Katoličko južnoslovensko stanovništvo u velikoj Somborskoj nahiji, koju je činilo 109 manjih i većih naselja, živelo je 1570. g. u šest naselja, od kojih su dva bila čisto slovenska (Gornje Santovo i Monoštor – danas Hercegsanto i Bački Monoštor), u dva naselja južnoslovenski katolici predstavljali su većinu uz ostatke mađarskog stanovništva (Kolut i Bereg – danas Bački Breg), u jednom relativnu većinu (Nađ Sonta, danas Sonta), a u jednom manjinu (Vajska). U Bačkoj nahiji katoličko južnoslovensko stanovništvo živelo je u naselju Plavna, odnosno Nađplavna (pomešano sa malobrojnijim Srbima i Mađarima) i Keležeru, odnosno Bukinu (pomešano sa malobrojnim Mađarima), a nekolicina njih živela je i u samom Baču, tada prevashodno turskom naselju (kasnije će, početkom 18. veka, Šokci izmešani sa Srbima živeti i u naselju Bođani, između Vajske i Plavne). Još su i polovinom 18. veka sva nabrojana naselja bila šokačka, a većina njih (osim Koluta, kasnije naseljenog Nemcima, Santova u novijem vremenu naseljenog Mađarima i Bača, danas pretežno naseljenog Srbima) ostala su većinski šokačka.
U drugoj deceniji 17. veka više puta je zvanično pomenuto šokačko ime. Krajem 1612. g. iz Dubrovnika je u Beograd stigla isusovačka (jezuitska) misija, u kojoj su se nalazili hrvatski dalmatinski sveštenik i duhovni pisac Bartolomej Kašić i erdeljski sveštenik Stefan Sini, a misionar don Šimun Matković, poreklom iz Olova u Bosni, koji je već godinama ranije boravio u krajevima preko Dunava i Save, priključio se ovoj misiji kao vodič. Osim ostalog, misija je trebalo da izvesti Svetu stolicu (papu i kardinale, kao i isusovačkog generala Akvavivu) o prilikama u kojima živi katoličko stanovništvo u predelima Južne Ugarske pod turskom vlasti, te su stoga obilazili Banat, Srem, Bačku, Baranju i delove istočne Slavonije (došavši do Sombora nekada velikog grada, a sada sela, kao piše Kašić, zatekli su ovde svega pet ili šest hrišćanskih, odnosno katoličkih kuća). U svojim opširnim izveštajima iz 1613. g. Kašić je, osim ostalog, naveo i da u ovim prostranim provincijama, između Dunava, Save i Drave, živi velik broj hrišćana (misleći na rimokatolike, jer je pravoslavno stanovništvo u zvaničnim izveštajima nazivano šizmaticima), koji su delom Mađari, ali većim delom su Šokci hrvatskog jezika (…ma maggior parte sono sokaci di lingua croata). Kašić piše i kako među njima ima malo sveštenika i to uglavnom neukih i nedostojnog ponašanja. Takođe, navodi i da se među Šokcima u manjem broju nalaze i Srbi (Tra scokci si trova di sarbgli ma pochi), kao i da je među Mađarima mnogo „jeretika“ – arijanaca i kalvinista.
Četiri godine potom (1617) isusovac Marin Dobrojević iz Šibenika, koji je neko vreme boravio u Beogradu, u svom izveštaju Svetoj stolici navodi kako od Balatona i Sigeta, preko Podravine i sve do Podunavlja oko Mohača i Bača, živi velik broj katoličkih hrišćana, koji su gotovo svi slovenskog jezika, narodski zvani Šokci (quasi tutti di lingua schiavona, volgarmente detti Sokzi). Iz oba ova izveštaja jasno je da se ime Šokac, već početkom 17. stoleća, koristi kao odrednica za celokupno rimokatoličko stanovništvo slovenskog porekla i jezika na prostoru južne Ugarske.
Konačno, šokačko ime se vezuje i za drugu misiju u Carigradu don Šimuna Matkovića, katoličkog misionara u Sremu, Bačkoj i Baranji, koji je 1614/15. g. uspeo da izdejstvuje ferman sultana Ahmeda I o zabrani crkvenih davanja rimokatoličkog stanovništva pravoslavnom mitropolitu i vladikama. U fermanu, poslatom sa carskog dvora budimskom Ali-paši, rečeno je da su Mađari i Šokci, iz Budimskog, Temišvarskog, Osječkog, Kanjiškog i Bosanskog pašaluka, poslali svoje predstavnike, koji su sultanu objasnili da je njihova vera latinska, a da je vera grčkih, srpskih i karavlaških (rumunskih) hrišćana druga, te da nije istovetna i pomešana sa njihovom, kao i da crkvena davanja, koja već daju svojim sveštenicima i fratrima, pravoslavni mitropolit i vladike pokušavaju da silom uzmu od njih. Sultanovim fermanom naloženo je beglerbezima svih pašaluka u Ugarskoj i Bosni da pravoslavni mitropolit i vladike nemaju prava da se mešaju u poslove katolika, niti da od njih traže bilo kakva davanja. Prvi sačuvan prepis tog fermana potiče od fojničkog kadije Ahmed-efendije iz 1615. godine, a pet godina kasnije, krajem marta 1620. godine, tadašnji budimski beglerbeg Muhamed-paša uručio je prepis fermana i somborskom kadiji Salihu Mehmedu bin Šemsedinu, što ukazuje na postojanje šokačkog, odnosno južnoslovenskog katoličkog stanovništva u ovoj nahiji. Iz sadržine tog fermana takođe može da se zaključi kako se naziv Šokci odnosi na sve pripadnike južnoslovenskih rimokatolika, kako po Ugarskoj, tako i po Bosni, a ne samo na malu skupinu podunavskih rimokatolika slovenskog jezika.
Šokci se pominju i 1628. godine, prilikom spora između Dubrovčana i Bošnjaka nastanjenih u Beogradu, oko tamošnje katoličke kapele. U jednom izveštaju dubrovačkih patricija kaže se da su Bošnjaci u Beogradu imali samo šest bogatih trgovaca, dok su ostali Bošnjaci dolazili iz Posavine, a sa njima su bili i Šokci (Sciochzi) – zanatlije iz sela oko Beograda i Požege.
Šokačko ime danas predstavlja etnonim hrvatske subetničke populacije, raširene po slavonskoj Posavini i istočnoj Slavoniji, hrvatskom i mađarskom delu Baranje, zapadnom Sremu i u bačkom Podunavlju.
Opšta i prepoznatljiva lingvistička odlika bereških i drugih bačkih podunavskih Šokaca su staroštokavski dijalekt i ikavski govor (izgovor). Akcentuacija reči je arhaična, te se upravo u tome govor Šokaca razlikuje od Bunjevaca, koji takođe govore ikavskim govorom, ali novoštokavskim dijalektom, drugačije akcentujući reči. Govor podunavskih Šokaca u Bačkoj, osim u nijansama, gotovo je identičan u svim naseljema gde žive (Bački Breg, Bački Monoštor, Sonta, Plavna, Vajska, Bođani i Bač). U tim govorima prisutan je i znatan broj turcizama, kao i kasnije usvojenih hungarizama i germanizama, posebno u nazivima oruđa, pokućstva, hrane i pića.
Sve do formiranja savremenih nacija u 19. veku, nacionalno osećanje bereških Šokaca bilo je, slično kao i kod Bunjevaca, pretežno ograničeno na usku subetničku skupinu kojoj su pripadali. Tek početkom 20. stoleća, naročito nakon sloma Austrougarske i uspostavljanja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Jugoslavije), bereški Šokci relativno su brzo i većinski prihvatiti hrvatsko nacionalno osećanje. Mada brojčano značajno manja zajednica od Bunjevaca, Šokci su znatno uspešnije odolevali mađarizaciji, posebno u drugoj polovini 19. i na početku 20. stoleća (zbog uporne mađarizacije crkvenog i prosvetnog života, znatniji deo šokačkog stanovništva sela Santova [danas Hercegsanto] demonstrativno je, u martu 1899. godine, prešao u pravoslavlje).
Tokom poslednjih godina objavljeno je par dragocenih kratkih studija, koje, posle dužeg vremena, značajno šire istorijske okvire i poglede na pojavu Šokaca i šokačkog imena, a napisao ih je istoričar Mario Bara, a ti podaci iz njegovih radova, uz brojne ranije radove ranijih istoričara, korišćeni su i pri nastanku ovog teksta, koji je, u nekoliko poglavlja, objavljen i u monografiji “Bereški Šokci” Milana Stepanovića (Sombor, 2025), u kojoj je detaljno naveden i prateći kritički aparat (izvornici).
M. S.
16 Komentara
Marin Katačić
Divine informacije za koje nisam do sada čuo.
Mirjana Pejak
Za mnoge podatke, iz ovog divnog teksta, nisam čula i drago mi je da sam nešto novo saznala
Sokica
Moja baba je govorila”odvolje vam ko Sokcu post”
Marin Ivković
Volim i pratim istoriju naših naroda i tekst mi je bio veoma zanimljiv. Šokci i Bunjevci su uglavnom bili Srbi katolici. Posle drugog s.r. bilo je oko 500.000 Šokaca i Bunjevaca i po Titovom naređenju, većina je prevedena u Hrvate i danas se izjašnjavaju kao Hrvati. Sećam se kada sam pre jedno 40 godina bio kod bake, mamine mame u Tuzli, govorili smo o jednoj našoj snahi i baka je rekla da je ona Šokica. Upitao sam je jel Hrvatica a baka je odgovorila, Ne, katolkinja. Za nju rođenu 1905. godine Hrvati i Šokci nisu bili isto.
Milan Stepanović
Šokci i Bunjevci su jednim delom bili Bošnjaci – katolici (danas se većina njihovi dalekih sunarodnika u Bosni izjašnjava hrvatskom nacionalnosti), a drugim delom Hrvati iz Dalmacije, naravno katolici. Za veoma mali deo ove populacije postoje istorijski dokazi da je reč o Srbima koji su prešli u katoličku konfesiju (uostalom, državna i crkvena politika srednjovekovne, pa i novovekovne Srbije, nije prihvaćala mogućnost srpske narodnosti, a nepravoslavne pripadnosti). Tako da treba da budemo realni. Šokci i Bunjevci su najvećim delom bošnjačkog i hrvatskog porekla.
Branko
Ti se druze moj nalupa ko Maxim po diviziji!.Šokci i Bunjevci su “Srbi” isto kao i tvoje ime MARIN sto je srpsko! :))
Margot
Da, svi su bili Srbi. I kineski zid su Srbi napravili. Odvratna šovinistička mitomanija.
Lex
Zar nije problematična upotreba i projektovanje termina Bošnjak iz današnjeg vremena i značenja u prošlost? Bošnjački identitet u 17. vijeku? Ispada da je postojao bošnjački identitet čak prije islamizacije.
Milan Stepanović
Očito je da ne poznajete stare etnonime. Etnonimi Bošnjanin i Bošnjak, pominju se još u 13, 14. i 15. veku (naravno i kasnije). Bošnjački identitet (“Bošnjani” u nizu bosanskih, srpskih i dubrovačkih povelja od 13. do kraja 15. veka) jeste postojao pre islamizacije, kao što je i država Bosna postojala pre islamizacije. Naravno, ni srpska, ni hrvatska, ni bošnjačka nacija nisu tada postojale u današnjem smislu (one u celom svetu nastaju u 19. veku).
Josip Žaper
Ja sam Sokac ali se smatram Hrvatom po nacionalnosti. Iz Domaljevca u Posavini smo u 17. veku pod pritiskom Osmanlija doselili u Sombor
Milan Stepanović
Uz poštovanje za podatak koji ste naveli, u Somboru prezime Žaper, od 1699. do 1969. g. nije zapisano ni jednom u crkvenim matičnim knjigama, niti na popisima stanovnika grada. Tako da (ako je reč o prezimenu kojim ste se ovde potpisali) taj podatak sasvim sigurno nije tačan. Možda ste mislili na Samobor?
Драган
У књизи (на немачком језику), коју ми је показао Томислав Шимуновић из Апатина, по попису становништва из 1799. године у Сонти су живели Срби католици.
Milan Stepanović
Raci katolici, Iliri, Dalmati, Šokci… Sve su to bili nazivi kojima su nemačke i mađarske vlasti zvanično nazivale ovdašnje Šokce, neosetljivi za te naše sitne, a nama tako bitne razlike (njima je zajednički jezik bio očito osnovni element nacionalne kategorizacije). Ali činjenica je da se Šokci ni tada, ni pre, ni kasnjie, nisu osećali, niti izjašnjavali Srbima, a čovek je ipak ono što oseća da jeste.
Margot
Točno tako.
Mario Bara
Poštovani g. Stepanoviću, trebalo bi malo osvježiti stranicu kada je riječ o podatku o prvom pisanom spomenu imena Šokac. Prvi put, za sada poznato, je zapisano ime u obliku ojkonima 1533. u Mačvi, tadašnjem Zvorničkom sandžaku. Spomen naselja se održao do 19. st., a danas je spomen na to nekadašnje naselje sačuvan u toponimu Šokačko polje kod sela Klenje. Tridesetak godina kasnije je ova pojava koju ste naveli po susjednim srijemskim naseljima. Inače ime se širilo s juga prema sjeveru i to manje migracijama koliko prijenosom imena na katolike. Ustaljeni narativ o Bosni kao ishodištu Šokaca je samo djelomično točan. Međutim, osnovu im čini stariji autohtoni slavonsko-srijemski, podravski i podunavski sloj. Osnovna zajednička crta svih Šokaca je njihov arhaičan govor, akcentuacija i akut i da su katolici što je vremenom posato sninonim Šokac-katolik, pošokčiti-pokatoličiti itd. To je ostatak govora stare štokavštine nekadašnje predosmanske populacije. Doseljenici iz Bosne, i to uglavnom iz Bosanske Posavine gdje Hrvati Šokci isto govore slavonskim dijalektom, su osvježili te prekosavske ostatke starog stanovništva. Naravno doseljavali su i iz drugih krajeva, ali jezgra je bila staroštokavska, starog stanovništva. Da je bilo suprotno i da su prevladali bosanski doseljenici Šokci bi govorili danas ipak drugačije s drugačijom akcentuacijom.
Što se tiče kolektivne oznake za Šokce i tu treba malo osvježiti podatke. Bartol Kašić, inače autor prve hrvatske gramatike 1604., je obilazeći krajeve pod Osmanlijama, pa i Podunavlje, boravio među katolicima i 1613. je zapisao da većinu katolika čine Šokci hrvatskog jezika “sokaci di lingua croata”. Mađari su s druge strane znatnim dijelom bili prešli na protestantizam.
Inače sve pohvale za popularizaciju zavičajne tematike koju pratim.
Milan Stepanović
Hvala Vam poštovani Mario na ovim dragocenim dopunama. Nameravao sam da proširim temu novim podacima koje sam upravo i našao u Vašim sjajno napisanim radovima “Naselje Šokac – prilog najranijim spomenima šokačkog etnonima” (Godišnjak za znanstvena istraživanja, 12, 2020) i “Etnonim Šokac: imenovanje, ishodište i rasprostiranje” (Šokačka rič, 19, 2022). Tema etnogeneze podunavskih Šokaca je zanimljiva i zahvalna za proučavanje. Svakako ću proširiti ovaj tekst navodima na koje ste ukazali. Još jednom Vam se najlepše zahvaljujem na tome. Srdačan pozdrav!