Fraklić, čokanj, fićok, polić, satljik… Sve su to različiti nazivi za jedan isti stakleni sudić sa dugim grlom, iz koga se, po Panonskoj ravnici, pila samo jedna vrsta pića – domaća rakija, pa bilo da je šljivovica, dudara, dunjevača, višnjevača, kruškovača, drenovača, lozovača, komovica ili čuvena mađarska barack-palinka, odnosno kajsijevača. Šljivovica u frakliću Fraklić kakvog danas znamo u upotrebi je od kraja 18. veka, a bački paori počeli su da ga koriste ugledajući se na Mađare i ovdašnje podunavske Švabe. Ipak, još iz razdoblja starog veka (2-3. vek nove ere) u somborskom muzeju su sačuvane omanje staklene posude, oblikom i zapreminom veoma slične, skoro istovetne, kasnijim fraklićima. Tokom 19. i…
-
-
STARE SOMBORSKE KAFANE
Još Evlija Čelebi, u svom opisu Sombora iz 1665. godine, navodi da u varoši postoje dva hana za putnike namernike. Komorska uprava dozvolila je 1699. g. Martinu Lipkoviću da na razvalinama somborskog turskog kupatila podigne pivnicu. U prvoj polovini 18. veka u Somboru je već postojao znatan broj gostionica (krčmi, birtija, bircuza, mehana, pivnica i kafana). Jednu od njih posedovao je 1734. g. i ovdašnji graničarski kapetan Jovan Branković, a polovinom 18. veka grad je davao u zakup nekoliko svojih gostionica u kojima se točilo vino. Godine 1746, kada je u Somboru bilo svega oko 750 kuća i oko 4.500 stanovnika, u gradskim krčmama prodato je 538 akova vina (oko 30.400…
-
SOMBORSKI VODARI
Osam decenija zanimanje vodara predstavljalo je jednu od somborskih autentičnosti, ali ne toliko po svojoj retkosti (bilo ih je i u drugim mestima po Vojvodini), koliko po činjenici da je ovo zanimanje jedino u Somboru bilo institucionalizovano, a još više po jedinstvenim vodarskim kolima koja su predstavljala specifičnost isključivo ovdašnjih vodara. Vekovima je Sombor imao problem sa lošom pijaćom vodom (još 1598/99. g. kan krimskih tatara, turskih saveznika, koji se nalazio na zimovniku u Somboru, ispevao je pesmu u kojoj pominje “gorke vode Sombora”). Gradski (javni), pa i kućni bunari, ni u drugoj polovini 19. veka nisu bili dovoljno pitki i zdravi, pa izveštaj iz 1884. godine, na osnovu hemijski ispitanog…
-
PRVI SOMBORSKI MLINOVI
Sombor je, kao izrazito žitorodan kraj, stalno imao potrebu za velikim brojem mlinova. Tokom 18. i većeg dela 19. veka žito se mlelo u suvajama. Osim jedne zabeleške iz 1751. g. o maloj vodenici koja je bila građena na reci Mostongi, nije bilo drugih zapisa o vodenicama kraj Sombora, pa može da se pretpostavi da ih ovde i nije bilo jer nisu postojali dovoljno jaki vodeni tokovi koji bi pokretali veće vodenice, te je za meljavu žita u mlinu korišćena snaga konja, odnosno mlelo se „na suvo“ (otud u Bačkoj za takav mlin izraz „suvaja“ ili „suvača“). Žito je u suvaji mleveno „na prosto“ (mekinje nisu odvajane od brašna). Popis…
-
PRVI SOMBORSKI AUTOMOBILI
Prvi automobil u Somboru bio je vlasništvo imućnog Somborca Julija Đule Semzea, koji ga je, pred začuđenim sugrađanima, prvi put provozao Glavnom ulicom 1. aprila 1903. godine. Sa njim su, u tek kupljenom automobilu, bili i Fridrih Heteshajmer, direktor Tvornice mašina iz Novog Sada, kao i mehaničar Josip Sigeti. Automobil je dovezen iz Novog Sada, a na otvorenom putu razvijao je brzinu i do 45 km na čas. U narednim godinama automobile su posedovale i druge bogatije porodice, pa je 1912. g. jedan automobil zabeležen u vlasništvu Fedora Pavlovića, a auto je u to vreme imao i ovdašnji zubni lekar dr Kosta Grgurov. Godine 1907. dogodila se i prva automobilska saobraćajna…
-
BERBERI SU PRVI LJUDI…
Još krajem 15. veka, u Coborsentmihalju, naselju koje je prethodilo današnjem Somboru, postojali su berberi, pa je zapisano da je poljski vojvoda Žigmund (kasnije će postati i kralj Poljske) na proputovanju za Bač, krajem oktobra 1500. g. boravio u naselju Coborsentmihalj (koji on na latinskom beleži kao CzoMbor villa Sancti Michaelis), te da je na berberske usluge potrošio tri ugarska denara (denari su sitan srebrni novac). Berberi su prvi ljudi, pevalo se nekada. Šišali su, brijali, vadili zube, lečili visok pritisak pijavicama koje su držali u velikim staklenim teglama s bunarskom ili barskom vodom i koje su isisavale tzv. „nezdravu krv“, a već da su bili o svemu najobavešteniji u…
-
STARI SOMBORSKI SALAŠI
Bački salaš – mnogoopevan znamen poetičnosti prostora ravnice prostrte između Dunava i donjeg toka Tise – postoji, po mišljenjima istoričara i etnologa, još od 15 veka. Etimološko značenje naziva salaš korene ima u mađarskom jeziku, u reči szállás zabeležene najranije u 13. veku, sa značenjem zaštićeno mesto, odnosno azil (i u savremenom mađarskom jeziku ova odrednica ima značenje konačište, odnosno prenoćište). Na putopisnoj mapi Hejnriha Otendorfa pored Sombora je 1667. godine, na nemačkom, upisan toponim Salaš (Sallasch), a naziv sallasch zapisan je i 1735. g. na nemačkom jeziku u popisu ostavine somborskog kapetana Jovana Janka Brankovića. U dokumentu pisanom crkvenoslovenskim jezikom četrdesetih godina 18. veka pustare oko Sombora, ali i…
-
FOTOGRAFI I FOTOGRAFIJE STAROG SOMBORA
Za razliku od nekih drugih okolnih panonskih gradova slične veličine, Sombor, pre pojave prvih fotografija, nema značajniji broj sačuvanih veduta, niti crteža ili slika grada iz nešto dalje prošlosti. Okviran izgled nekadašnjeg Sombora nalazi se na četiri vedute, od kojih su tri nastale tokom logorovanja austrijske carske vojske kraj Sombora tokom 1697/98. godine (čiji su autori vojni kartograf Fransoa Nikola Spar de Besndorf i vojni inženjer Lopold Franc fon Rozenfeld), a jedna se nalazi na mapi vlastelinskih poseda Baranje iz 1700. godine. Tokom narednih 110 godina o Somboru ne postoji sačuvan celovit vizuelni zapis, osim pojedinačnih arhitektonskih crteža nekih gradskih građevina – Svetođurđevske crkve iz 1763, Grašalkovićeve palate, kapele Sv.…
-
ĐERAM
Prastari đermovi, kao neki panonski svetionici i orijentiri, već vekovima stoje u ravnici. Rasuti bunari sa đermovima po bačkim i banatskim pustarama i salašima, bili su jedini izvor pitke vode za ljude i marvu po ovim beskrajnim prostranstvima, kao na ovoj fotografiji poznatog somborskog lekara, pasioniranog fotografa, etnografa i planinara dr Radivoja Simonovića, nastaloj 1900. g. kraj somborskog salaškog naselja Bukovac. Postojali su i korišćeni su na panosnkim prostorima još u srednjem veku. Đeram je radio na principu poluge. Najčešće je bio načinjen od bagremovog drveta, sa račvastim potpornim stubom i rudom, na kojoj se nalazi teg (kamen ili panj). Voda je iz bunara vađena drvenom kofom (vedricom), privezanom za…
-
ALA VOLEM, PA VOLEM… (O UZGOJU VOLOVA U SOMBORU)
Ala volem pa volem, sa dva vola da orem, pevali su stihovi stare gajdaše vojvođanske pesme. A sve do početka 20. veka vojvođanski paori su orali isključivo s volovima. Dok su koristili drvene plugove (tzv. „pemce“), za oranje je u jaram prezano po šest ili osam volova, zavisno od vrste i kvaliteta zemljišta. Kasnije, kada su počeli da se koriste gvozdeni plugovi, prezalo se u jaram po četiri vola (prema podatku iz 1872. g. na somborskim salašima bila su 952 drvena i samo 103 gvozdena pluga). Snaga volova bila je velika i ravnomerna, pa su i najteže poslove radili lagano ali pouzdano. Kada su držani čisto, volovi su bili dugo zdravi. Volovi su…
