Nije Sombor kroz istoriju imao sreće sa svojim spomenicima, posebno ne sa onima koji su se odnosili na istorijske ličnosti. Uklonjeni su, posle Prvog svetskog rata, spomenici Francu I, austrijskom caru (piramidalni obelisk podignut 1820. g. na početku pijace „u lancima“), Jožefu Švajdlu, mađarskom generalu iz vremena Revolucije 1848/49. godine, inače rođenom Somborcu nemačkog porekla (podignut 1905. g. na ulazu u Županijski park) i Ferencu Rakociju, predvodniku mađarskog ustanka protiv Habzburške vlasti s početka 18. veka (podignut 1912. g. na današnjem Trgu Republike, ispred Gradskog muzeja). Uklonjen je, posle Drugog svetskog rata (1947), i barokni spomenik Svetom Trojstvu, podignut još 1774. g. na istoimenom trgu ispred Gradske kuće, a na…
-
-
SOMBORSKA MAĐARSKA ČITAONICA
Sve do četrdesetih godina 19. veka u Somboru nije bilo javnih knjižnica – biblioteka, niti ustanova koje bi se bavile knjigom. Istina, postojala je svojevremeno skromna biblioteka nekadašnjeg franjevačkog manastira u Somboru (nešto preko 400 knjiga), koji je ugašen 1786/87. godine, kao i školska biblioteka koja je uspešno radila u sklopu somborske Srpske učiteljske škole (Preparandije), ali to su bile interne biblioteke. Na tragu kulturno-prosvetnih delatnosti liberalnog reformatora mađarskog društva grofa Sečenji Ištvana, polovinom 1844. g. i ovdašnji mladi mađarski intelektualci počeli su da rade na osnivanju gradske čitaonice u Somboru. U prvo vreme nije se postavljalo pitanje nacionalnog predznaka čitaonice, i namera osnivača bila je da u njeno osnivanje…
-
SOMBORSKA GIMNAZIJA
Na mestu nekadašnjeg turskog kupatila, na kome je još 1698. g. Somborac Martin Lipković dobio saglasnost da podigne pivaru i poštu, svečano je u maju 1781. g. postavljen kamen-temeljac za novo zdanje gradske Gramatikalne škole. Nova školska zgrada – jednospratnica sa izduženim prizemnim traktom u dvorištu – podignuta je već naredne godine, a đaci su sa svojim nastavnicima, nakon otpevane himne „Veni Creator Spiritus“ i odslužene mise u crkvi Sv. Trojstva, ušli u nove školske učionice 5. novembra iste godine. U zapisu svoje hronike somborski franjevac fra Bona Mihaljević navodi da je 1785. godine, dana 18. oktobra, javnom naredbom, somborski Magistrat, bez ikakvog razloga, na najveće zaprepašćenje građana, a najviše…
-
NAJSTARIJA SOMBORSKA IKONA
Navršilo se tri veka kako se u Somboru nalazi stara ikona Presvete Bogorodice sa Hristom, ikonopisana na drvetu decenijama, a možda i vekovima pre prispeća u Sombor. Po izgonu Turaka 1687. godine, ovdašnji Srbi su preuzeli jednu od šest turskih džamija, koja se nalazila u severozapadnom delu tadašnjeg Sombora, i pretvorili je u pravoslavnu crkvu posvećenu Sv. Jovanu Preteči, u narodu nazvane Svetopretečeva crkva (kasnije, nakon izgradnje današnje Svetođurđevske crkve u Somboru, ovaj hram biće prozvana Malom pravoslavnom crkvom). U vreme tzv. „Varadinskog rata“ između Austrije i Turske, u Somboru, koji je tada bio graničarski šanac na Potiskoj vojnoj granici i u ovoj crkvi, utočište su 1716. god. našli kaluđeri…
-
SOMBORSKI AERODROM
Na mestu nekadašnje velike gradske Bukovačke šume, koja je iskrčena početkom sedamdesetih godina 19. veka, sa leve strane puta prema Apatinu, mađarska vojska i nemački Vermaht su, između 1942. i 1944. godine, podigli vojni aerodrom. Na izgradnji aerodroma su, uglavnom pod prisilom okupacionih vlasti, radili Somborci i stanovnici okolnih salaških i seoskih naselja (Bukovca, Kupusine i Prigrevice), a kao prinudna radna snaga bili su angažovani i radni odredi somborskih Jevreja. Izgrađena su četiri velika vojna hangara, od kojih dva nisu bila sasvim dovršena do povlačenja nemačkih i mađarskih trupa, a uz jednu betonsku poletno-sletnu stazu, dužine 1.800, a širine 60 metara, načinjeno je i nekoliko travnatih staza za poletanje i…
-
TRI TOPOVSKE KUGLE
U nemirnom i burnom vremenu Mađarske građanske revolucije 1848/49. godine, koja je započela u martu 1848. g. kako bi se zbacio političko-državni jaram austrijske Habzburške kuće i kako bi bio obnovljen nekadašnji državni suverenitet Mađarske, srpsko-mađarski odnosi u Somboru bili su, u prvo vreme, bliski i srdačni, a zatim su se, još neko vreme, kretali linijom nezameranja i nesukobljavanja. Među tadašnjim stanovništvom Sombora južnoslovenski element bio je vidno najbrojniji (Srba je bilo preko 50%, a Bunjevaca preko 25%) i stanovništvo je, na početku, imalo snažne simpatije prema zahtevima Revolucije. Ipak, ubrzo je postalo jasno da proklamovana individualna građanska prava ni izbliza nisu zadovoljila pripadnike namađarskog stanovništa, pa su, uskoro, bili…
-
ŽELEZNICA U VAROŠI SOMBORSKOJ
Predstavnici Sombora (zemljomer Antonije Konjović i član gradske uprave Mihailo Kockar) bili su 1864. g. na savetovanju u Subotici, gde je odlučeno da se počne sa trasiranjem pruge koja će od Subotice ići do Sombora, a odatle do Dalja. U Somboru je iste godine osnovan i Odbor za izgradnju železnice, koji je u Pešti podigao zajam od 2.000 forinti, koliko je, kao avans, obezbeđeno za početak trasiranja pruge. Zemljani radovi i znatan deo pruge završeni su već do 1866/67. godine, ali su još više od dve godine trajali radovi na dodatnoj infrastrukturi. Kada je pet godina posle odluke o izgradnji, 11. septembra 1869. godine, ulaskom prvog voza iz pravca Subotice…
-
BODROG – BROD KOJI JE ZAPOČEO VELIKI RAT
Ne znamo da li je svoje prvo ime dobio po skoro mitskom Bodrogu kraju Dunava, staroj tvrđavi i središtu Bodroške županije kojoj je pripadala današnja Severna Bačka, ili (verovatnije) po reci Bodrog, severnoj pritoci Tise, ali je pre 104 godine, 28. jula 1914, noćnim napadom oklopljenog austrougarskog rečnog monitora “Bodrog” počeo je Prvi svetski rat. “Bodrog” je poveo desant Dunavske flote na Beograd, ali je konvoj dočekan žestokom vatrom branilaca grada, pa su, u znak odmazde, oko 23 časa sa “Bodroga” ispaljene granate po Dorćolu i Savamali, koje su odnele i prve civilne žrtve u ovom ratu. Rečni monitor “Bodrog” je sagrađen 1903/04. godine, u brodogradilištu Danubius-Schonischen-Hartmann u Budimpešti, po…
-
SLATKI ŽIVOT STAROG SOMBORA
Jedan od unosnijih poslova u Somboru, od druge polovine 18. do prve polovine 20. veka, bila je prostitucija. Kapaciteti somborskih „slatkih kuća“ (bordela ili kupleraja) obično nisu bili dovoljni da podmire sve zainteresovane jer Sombor je bio u ono vreme značajno mesto i županijsko središte , sa dve velike kasarne. Registrovanih javnih kuća bilo je nekoliko, a osim njih postojale su i gostionice koje su imale dozvolu za bavljenje prostitucijom. Bilo je mnogo pojava nezvanične prostitucije po manjim gostionicama, posebno u krčmama izvan grada, a potrebe ove vrste ugledna i imućna somborska gospoda obično je rešavala uz angažman raznih “tetkica” (zapravo kupler-majstorica), koje su im podvodile svoje mlade “rođakinje”. Još…
-
NAJSTARIJA PESMA O SOMBORU
O Somboru postoji više desetina raznih pesama, u kojima se ovaj grad pominje, a one su, mahom, nastale tokom poslednjih stotinjak godina, uz nekolicinu sačuvanih iz 18. i 19. veka. Ipak, prva sačuvana pesma u kojoj se pominje Sombor znatno je starija i nastala je u poslednjim godinama 16. stoleća, a ispevana je na turskom jeziku i napisao je jedan tatarski princ ili kan. Turska uprava u Somboru trajala je od 1541. do 1687. godine, dakle skoro jedan i po vek. Sombor je u to vreme bio središte velike nahije u Segedinskom sandžaku, u kojoj se nalazilo preko 100 sela, jedna varošica (Kolut) i nahijsko središte (kasaba) Sombor. Kao trgovačka…
