Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

NAJSTARIJA SOMBORSKA IKONA

Navršilo se tri veka kako se u Somboru nalazi stara ikona Presvete Bogorodice sa Hristom, ikonopisana na drvetu decenijama, a možda i vekovima pre prispeća u Sombor.

Po izgonu Turaka 1687. godine, ovdašnji Srbi su preuzeli jednu od šest turskih džamija, koja se nalazila u severozapadnom delu tadašnjeg Sombora, i pretvorili je u pravoslavnu crkvu posvećenu Sv. Jovanu Preteči, u narodu nazvane Svetopretečeva crkva (kasnije, nakon izgradnje današnje  Svetođurđevske crkve u Somboru, ovaj hram biće prozvana Malom pravoslavnom crkvom).

Veduta Sombora iz 1698. god. (zaokružena je džamija koja je pretvorena u crkvu Sv. Jovana Preteče)

U vreme tzv. „Varadinskog rata“ između Austrije i Turske, u Somboru, koji je tada bio graničarski šanac na Potiskoj vojnoj granici i u ovoj crkvi, utočište su 1716. god. našli kaluđeri starog fruškogorskog manastira Jazak (zadužbine despota Jovana Brankovića), koji su, poučeni lošim iskustvom monaškog bratstva iz manastira Krušedola, izbegli zbog opasnosti od turskog prodora u Srem. Jazački kaluđeri poneli su i mošti poslednjeg vladara iz loze Nemanjića, srpskog cara Stefana Uroša V, sina cara Stefana Dušana, kao i važnije manastirske dragocenosti. Carske mošti dve godine su bile izložene u somborskoj crkvi Sv. Jovana Preteče.

Freska cara Uroša V (manastir Psača, između 1365. i 1371- god.)
Manastir Jazak, detalj sa barkoreza Zaharija Orfelina iz 1746. god.

Posle Požarevačkog mira i povlačenja Turaka, kaluđeri su se u jesen 1718. g. vratili u svoj manastir, a somborski Srbi ispratili su njihovu povorku u svečanoj litiji, noseći carske mošti na ramenima, do varoške kapije na Sivačkom putu. Kako piše pedagog Nikola Vukićević (po majci i sâm potomak prvih sveštenika Svetopretečeve crkve), jazački kaluđeri su, u znak zahvalnosti, darovali crkvi Sv. Jovana Preteče starodrevnu ikonu Matere Božije (tzv. „Arapska Bogorodica“, vel. 43,5 x 32 cm).

Ikona Presvete Bogorodice sa Hristom, preneta u Sombor iz manastira Jaska 1716. god.

U letopisu ove crkve, koji je 1890. god. sastavio sveštenik Mladen Borđoški, kaže se da su tu ikonu kaluđeri u Srem doneli iz jednog manastira na Kosovu Polju, blizu varošice Nerodmilje (verovatno 1705. godine, kada su iz Nerodimlje u Jazak prenete carske mošti poslednjeg Nemanjića). Nerodimlјe se nalazi na Kosovu, u zapadnoj okolini Uroševca. Ovde se, početkom 14. veka, nalazio dvor srpskih vladara, u kome je 1321. g. preminuo srpski kralј Stefan Milutin, a njegovog naslednika, kralјa Stefana Dečanskog, u njemu je napao njegov sin i naslednik Stefan Dušan. Na širem prostoru Nerodimlјa nalazi se veći broj ostataka sakralne arhitekture iz vremena Nemanjića.

Zapis iz letopisa crkve Sv. Jovana Preteče u Somboru, s kraja 19. veka, koji se odnosi na ikonu Presvete Bogorodice iz manastira Jaska

Ikona je, kao prestona, postavljena na Bogorodičin tron, na kome je ostala i nakon rušenja nekadašnje i izgradnje današnje crkve Sv. Jovana Preteče (1786-1790), a pred njom su stari sveštenici ove crkve čitali molitve za ozdravljenje bolesnika.

Somborska Mala pravoslavna ili Svetopretečeva crkva (podignuta između 1786. i 1790) na veduti iz 1818. i na (ručno bojenoj) fotografiji s početka 20. veka

I danas, nakon 300 godina, ova lepa stara ikona nalazi se na svom tronu, a svakog petka, na večernjoj molitvi, pred njom se čita akatist (himna blagodarnosti).

Ikona na tronu
Današnji izgled crkve Rođenja sv. Jovana Preteče u Somboru (fotografija Miloš Novaković)

Milan Stepanović

 

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.