Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

TRI TOPOVSKE KUGLE

U nemirnom i burnom vremenu Mađarske građanske revolucije 1848/49. godine, koja je započela u martu 1848. g. kako bi se zbacio političko-državni jaram austrijske Habzburške kuće i kako bi bio obnovljen nekadašnji državni suverenitet Mađarske, srpsko-mađarski odnosi u Somboru bili su, u prvo vreme, bliski i srdačni, a zatim su se, još neko vreme, kretali linijom nezameranja i nesukobljavanja. Uprkos prvobitnim simpatijama za zahteve Revolucije, proklamovana individualna građanska prava nisu zadovoljila pripadnike ostalih narodnosti u Mađarskoj. Istaknuti su zahtevi za kolektivna prava tih naroda, pre svih Srba na tlu današnje Vojvodine (prava na zvaničnu upotrebu svog jezika, političku, administrativnu, prosvetnu i crkvenu autonomiju itd.). Mađarski liberali, koji su došli na vlast, nisu bili spremni da prihvate ove zahteve, naglašavajući da u Mađarskoj postoji samo jedna – mađarska politička nacija, kojoj pripadaju i narodnosti. Kako su zbog toga nacionalne strasti sa svih strana bile uzburkane, naslućivalo se da bi moglo da dođe i do oružanih sukoba, što je bilo u interesu bečkog dvora i Habzburške dinastije.

U tako uzavreloj političkoj atmosferi težilo se radikalizaciji sa svih strana, što nije odgovaralo opšte prihvaćenoj tradiciji tolerancije i suživota koja je u Somboru vladala skoro čitavo stoleće. Zbog izraženog opreza i pokušaja racionalnog držanja prema Mađarima, srpska štampa je žustro i uvredljivo napadala svoje somborske sunarodnike, zaključivši više puta da u Somboru nema 13.000 Srba, već 13.000 „nula“ (istovremeno, spevana je i rugalica: Sombor hoće da se pomadžari, a Sentomaš [Srbobran] da se militari). Na sličan način je i mađarska peštanska štampa huškala ovdašnje Mađare protiv Srba. Somborski Srbi su krajnje uzdržano primili zaključke Majske skupštine održane u Karlovcima, smatrajući ih za štetne, opasne i nerealne. Još je i restauracija gradskog Magistrata, 22. maja 1848. godine, protekla u skladu i miru, držeći se jedan vek starih odredbi Alternative o zajedničkoj podeli gradske vlasti između pravoslavnih i rimokatolika.

Početak Mađarske revolucije 15. marta 1848. god. (“Ustajte Mađari”, Kanoš Torma, ulje na platnu, 1898-1937)
Srpska Majska skupština u Sremskim Karlovicma (“Srpska narodna skupština 1. maja 1848. godine”, Pavle Simić, ulje na platnu, 1848/49)

Mada Sombor nikad nije pripadao sredinama koje se lako zagrevaju za neku društvenu ideju, zahuktavanje nacionalnih suprotnosti između mađarske revolucionarne vlade i Srpskog pokreta u Vojvodini (koji se, konačno, priklonio habzburškoj državnoj jurisdikciji) dovelo je tokom 1848. g. do prvih znatnijih nesporazuma i oštrijih sukoba između većinskih srpskih žitelja i mađarskih vlasti i relativno malobrojnih mađarskih stanovnika, kojima su se politički priklonili i ovdašnji Bunjevci. U poplavi sveopšte ostrašćenosti, čiji su valovi, konačno, zapljusnuli i somborske sokake, počele su pretnje i lažne optužbe putem štampe, pa racije, uzimanja talaca, hapšenja, streljanja i pojedinačna ubistava (mahom srpskih stanovnika), a zatim i pljačke u vremenu međuvlašća, pa i odlaska dela ovdašnjeg stanovništva u izbeglištvo, u Baranju i Istočnu Slavoniju (Srbi) ili severnije u Mađarsku (Mađari i Bunjevci). Ipak, Sombor je, za razliku od mnogih drugih bačkih gradova i naselja sa mešovitim stanovništvom, i u ovim vremenima, zahvaljujući razumu i spremnosti većine građana da se odbrani zajednički interes, ostao pošteđen razaranja, iako se u njemu, za svega nekoliko meseci, pet puta smenjivala vojna i civilna vlast, koju su s jedne strane činili Mađari i Bunjevci, a s druge Srbi, Jelačićevi Hrvati i zvanične austrijske carske trupe.

Detalji mađarske i srpske zastave iz vremena Revolucije 1848/49. god.
Otisak pečata Sombora u crvenom vosku iz vremena mađarske uprave i pečat grada iz vremena srpske uprave, oba iz 1849. god.

Na ovo nemirno vreme, osim arhivskih tragova, danas podseća još samo jedan, jedva primetan detalj, na fasadi kuće koja se nalazi na početku Staparskog puta. Reč je o tri topovske kugle (đuleta) koje su, simbolično, ispaljene 11. februara 1849. godine, kada je srpska vojska ulazila u Sombor, u kome će ostati narednih mesec i po dana (ovu vojsku su, jednim delom, činili i dobrovoljci iz Kneževine Srbije, koji su, sudeći po žalbama njihovih oficira i somborskih srpskih prvaka Glavnom štabu, zadali Somborcima dosta muka i nevolja svojom nedisciplinom, otimačinom i uništavanjem gradske imovine). Ulazeći Sivačkim putem u Sombor, srpska vojska je, radi upozorenja, ispalila tri topovska hica, zapravo sasvim nepotrebna jer mađarske vojske u gradu više nije bilo (povukla se, nešto ranije, preko Stanišića, prema Baji). Ispaljene topovske kugle završile su u zidu treće kuće (tada kućni broj 1811) s desne strane Staparskog puta, čiji je vlasnica bila Marta Odri, koja je ovu kuću kupila dve godine ranije od Mihaela Meca.

Top iz 1848/49. god.
Kuća na Staparskom putu, sa tri topovske kugle iz 1849. god. na fasadi
Topovska kugla i metalna pločica sa upisanim datumom

Kada je kuća 1869. god. pripala njenom nasledniku Janošu Odriju, on je, na mestu stare kuće, podigao novo i veliko prizemno zdanje koje, donekle izmenjeno, postoji i danas, ali je na fasadi svoje nove kuće ostavio tri kugle na istim mestima gde su se nalazile i ranije. Vlasnik je uzidao i metalnu pločicu sa natpisom: 11. februar 1849 (1849 Febr. 11), koja još i sada stoji i može da se vidi ispod središnje topovske kugle.

Do kraja Revolucije (u avgustu 1849) u Somboru se još četiri puta menjala civilna i vojna vlast. Početkom aprila 1849. god. samo ga je čvrsto zajedništvo crkvenih predvodnika obe veroispovesti (župnika Ernesta Kelea i prote Vasilija Kovačića), uz velik otkup, spasilo Sombor razaranja koje je, u znak odmazde, planirao mađarski general Moric Percel. Posebno su velike štete Somborci imali u vreme međuvlašća, kada su u grad upadali organizovani pljačkaši iz susednih sela Stapara, Brestovca i Sivca, koji su, ne pitajući ko je kakve nacije i vere, nemilosrdno i temeljno pljačkali kuće, posebno one bogatijih somborskih stanovnika. Posle 15 meseci smutnje i neizvesnosti, propašću Mađarske građanske revolucije i povratku pod habzburški državni suverenitet, od avgusta 1849. g. Sombor je povratio mir i ponovo je svaki građanin imao sigurnost za svoj život i imovinu. Sombor se našao u sastavu Vojvodstva Srpskog, koje je, da parafraziramo, Mađarima bila kazna, a Srbima gorka nagrada.

Milan Stepanović

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.