Petog novembra navršava se godišnjica zajedničke akcije somborskih Srba i Bunjevaca na osnivanju Mesnog narodnog veća Srba i Bunjevaca u Somboru i početka procesa prisajedinjenja Kraljevini Srbiji, odnosno ulasku sa Srbijom u zajedničku Kraljevinu Srba, H5rvata i Slovenaca, što predstavlja jedan od ključnih događaja u dugoj istoriji Sombora. Somborci su imali značajnu ulogu u celokupnom procesu prisajedinjenja Vojvodine Srbiji, u završnim danima Prvog svetskog rata. S jeseni 1918. godine, pred napadima saveznika, počela da se raspada vojna snaga centralnih sila, a nakon proboja Solunskog fronta, pred silovitim naletima Srpske vojske, oslobođena je, posle tri godine, okupirana Srbija, a zatim i sve južnoslovenske zemlje tadašnje Austro-Ugarske monarhije. U to vreme somborski…
-
-
SONĆANSKI PUT
Sonćanski put pripada redu starijih somborskih ulica i vidljiv je na mapama grada s početka 19. veka. Protezao se od raskrsnice nekadašnje Kaluđerske ulice (danas Knjaza Miloša) i Ulice Belog goluba, prema putu za Sontu. Tokom većeg dela postojanja ulica je nosila ovaj naziv, osim u periodu pred Prvi svetski rat, kada je deo ulice, od njenog početka do ukrštanja sa nekadašnjom Bedemovom ulicom (kasnije Samka Radosavljevića) nazvan imenom ugarskog grofa Mikloša Berčenjija (jednog od predvodnika mađarskog Rakocijevog ustanka protiv Habsburga, početkom 18. stoleća), kao i tokom pretposlednje decenije 20. veka, kada je (od 1981. do 1991) ulica nosila ime visokog državnog i partijskog rukovodioca nekadašnje SFRJ Stevana Doronjskog. Najstariji…
-
PRVA URBANISTIČKA MAPA SOMBORA IZ 1774.
U Mađarskom državnom arhivu u Budimpešti nalazi se ranije nepublikovana urbanistička mapa (skica ili plan) jedne somborske četvrti iz 1774. godine. Mapa obuhvaća prostor oko crkve Sv. Trojstva i tadašnjeg Franjevačkog samostana, odnosno ulicu Sv. Ivana (sada Trg Cara Lazara), čija urbana regulacija nije bila završena. Veličine je 54 x 36 cm, rađena je u boji, sa objašnjenjima na latinskom i sa označenim stranama sveta. Prema našem saznanju, reč je o najranije stručno načinjenoj urbanističkoj mapi nekog područja Sombora (u gradskom arhivu postoji sačuvan akvarel Svetođurđevske crkve, sa okolinom, iz 1763. godine, ali on predstavlja samo laički zapis postojećeg stanja). Mapa iz 1774. g. pruža nam dragocene podatke o prošlosti…
-
SLAVNI “SOMBORAC” KOJI TO NIJE (O JEDNOJ ISTORIJSKOJ ZABLUDI)
Za tursku opsadu Beča vezana je jedna od najčešće ponavljanih zabluda u popularnoj istoriografiji Sombora. To je priča o navodnom Somborcu Đuri Franji Kolčiću, koji je u vreme turske opsade Beča izašao iz grada, prošao kroz turske redove i uspostavio vezu između branitelja grada i vojvode Karla Lotarinškog. Ova romantičarska epizoda iz vremena opsade Beča odnosi se, zapravo, na Jeržija Francišeka Kulčickog (poljski: Jerzy Franciszek Kulczycki, ukrajinski: Юрій-Франц Кульчицький), rođenom u Kulčici kraj grada Sambora, u Galiciji, u tadašnjoj Poljskoj (danas Sambir u Zapadnoj Ukrajini). Poreklom iz rutenske (rusinske) plemićke porodice Kulčicki-Šelestovič, on se, još kao mladić, pridružio zaporoškim kozacima gde je pokazao dar za jezike, pa je služio kao…
-
PRVU SRPSKU LOGIKU NAPISAO JE SOMBORAC
Prvu logiku na srpskom jeziku napisao je obrazovani Somborac Nikolaj Šimić. Bio je sin somborskog trgovca platnom Mihaila, a rođen je u Somboru 1766. godine. Nakon završene slavenoserbske osnovne škole pohađao je ovdašnju Gramatikalnu školu, a završio je i učiteljski tečaj u Mrazovićevoj Normi. Gimnaziju je završio u Segedinu, a tečajeve filozofije (logike i fizike), prava i advokatski ispit pohađao je i položio u Pešti. Neko vreme, nakon završetka školovanja (oko 1792), radio je kao kancelista u somborskom Magistratu, a poslednjih godina 18. veka, u vreme ratova sa Napoleonom, kao ubeđen rusofil stupio je u rusku vojsku i dobio oficirski čin (Nikola Vukićević piše kako Šimić po svršetku pravničkih nauka…
-
PRVA SRPSKA MATEMATIKA NASTALA JE U SOMBORU
Prvi srpski matematički priručnik „Novaja serbskaja aritmetika ili prostoje nastavlenije k hesapu“ štampan je pre 252 godine u Veneciji, a nastao je u Somboru, iz pera ovdašnjeg gradskog senatora Vasilija Damjanovića. Damjanović je rođen 1735. g. u Somboru, kao sin ovdašnjeg graničarskog potkapetana Jovana Damjanovića i potomak stare trgovačke porodice, čiji je predak Mitar Damjanović, kao somborski stočni trgovac, zabeležen još u vreme turske uprave, 1683. godine. Damjanovićev otac Jovan bio je do 1745. g. komandant somborske pešadije, zatim knez (birov ili sudija) u vreme borbe za elibertaciju grada. Posle proglašenja Sombora za slobodan i kraljevski grad izabran je 1749. g. za člana Unutrašnjeg senata, a 1751. g. za prvog…
-
SOMBORSKA NALAZIŠTA NOVCA
U Somboru i najužoj okolini pronađeno je, od kraja 19. do kraja 20. veka, više numizmatičkih nalaza, koji svedoče o prisustvu raznih civilizacija, u rasponu od antičkog doba do 18. stoleća. Najstariji kovani novac pronađen je u ataru Gradine, a reč je o srebrnom grčkom novcu Dračke oblasti, kovanom na prelazu iz trećeg u drugi vek pre nove ere, koji su ovde, verovatno, doneli keltski trgovci. Keltski bakarni novac, kovan u prvom veku pre nove ere po uzoru na grčke tetradrahme, pronađen je u ataru Gradine, kao i na gradskom području, sa leve strane Bezdanskog puta, između Jevrejskog groblja i pruge, gde je u iskopanoj zemljanoj posudi otkriveno tridesetak keltskih…
-
SOMBOR I MLADI LAZA KOSTIĆ
Veze Laze Kostića sa Somborom potiču još iz njegova detinjstva. Dve starije sestre njegove majke, njegove tetke Marija i Katarina, devojaštvom iz bogate trgovačke kuće Jovanovića, udale su se u ugledne somborske porodice. Marija se udala za Petra Mihajlovića i bila je mati poznatih narodnih dobrotvora i zadužbinara Nikole-Nike Mihajlovića [1811-1895], doktora prava i preparandijskog profesora, kasnije advokata, velikog župana i visokog državnog sudskog činovnika (predsednika vrhovnog suda Ugarske), i brata mu Đorđa-Đoke [1813-1895], trgovca i veleposednika). Katarina se udala za Jovana Atanackovića, rođenog brata vladike Platona Atanackovića (bila je to Lazina „majka“ Kata, koja je, kao udova, vodila domaćinstvo svog brata i Lazinog ujaka Pavla Jovanovića i koja je, nakon…
-
SOMBOR POD VODOM – POPLAVE U GRADU
Iako je urbanizacija Sombora intenzivirana početkom 19. veka, odvod atmosferskih i prisustvo podzemnih voda (koje su, kao i u većem delu Bačke, bile vezane za kolebanje nivoa udaljene reke Tise), decenijama je bio skoro nerešiv problem za Sombor kako u središtu grada, tako i u predgrađima. U Unutrašnjoj varoši (današnjem “Vencu”) ovaj problem je, donekle, rešen puštanjem vode kroz veliki otvoren gradski šanac, iskopan za odbranu grada oko 1684/85. godine, pred povlačenje Turaka iz Sombora. U šanac, koji je pratio tok današnja četiri venca (pravilnije bi bilo reći da su sva četiri somborska venca i nastala prateći pravac šanca), puštena je tekuća voda iz rukavaca obližnje Mostonge, pa se ovde,…
-
SOMBORSKA ŠTEDIONICA (GRADSKA BIBLIOTEKA)
Somborska štedionica osnovana je jula 1868. g. kao plod privrednog napretka Somboraca, koji su se zalagali da grad dobije svoju samostalnu bankarsku kuću. Banku su zajednički osnovali imućni somborski Srbi, Bunjevci, Mađari, Nemci i Jevreji, a za njenog prvog predsednika izabran je advokat Jožef Bartal, koji je bio i pokretač osnivanja štedionice. Akcije Somborske štedionice u vrednosti od 30.000 forinti kupilo je, osim osnivača, još 126 građana. Prvi knjigovođa Štedionice bio je Karlo Bijelicki, osnivač somborske Gradske biblioteke. Štedionica je tokom sledeća četvrt veka veoma dobro poslovala (već 1873. g. radila je sa engleskim, francuskim, austrijskim i mađarskim bankama, a kapital je povećala sa 70.000 na 100.000 forinti). Do 1891.…
