U vreme Mađarske revolucije 1848/49. godine, pet puta se u Somboru smenjivala mađarska i srpsko-austrijska vojno-civilna vlast. Bilo je teško obezbediti sigurnost građana, posebno u vremenima međuvlašća kada su u grad ulazile i nemilice ga pljačkale bande iz Stapara, Sivca i Brestovca. Somborske civilne vlasti, bez obzira koja ih je od suprotstavljenih ratnih i političkih struja sačinjavala (mađarsko-bunjevačka ili srpsko-nemačka), pokušavale su da zaštite sve stanovnike i njihovu imovinu, a najveća opasnost po očuvanje grada zapretila je početkom aprila 1849. godine, neposredno nakon povlačenja srpske vojske i približavanja trupa mađarskog generala Morica Percela. Nadirući prema Somboru, general Percel je poručio Somborcima da će, u znak odmazde zbog njihovog držanja u…
-
-
MART NA SOMBORSKIM SALAŠIMA
U mesecu martu, čim malo otopli, odrasli muški ukućani su danima i nedeljama, jednobrazdnim i dvobrazdnim plugom, u koji su uprezani volovi (kasnije i konji), orali tek prosušenu zemlju, pripremajući je za prolećnu setvu. Oralo se i vlačilo uvek po lepom i suvom vremenu, jer bi oranje po kiši sabijalo zemlju koja nakon toga ne bi bila dovoljno sitna i šuplja za sejanje (ujedno se verovalo da, ukoliko se vlači po kiši, umesto žita rađa kukolj). Prva su u rano proleće sejana jara žita (ječam, zob i jara pšenica pomešana sa raži) kojima mraz ili sneg nisu mogli lako da naude, a zatim, kad još malo otopli, sejani su i…
-
KAPELA SNEŽNE GOSPE (JOZINA KAPELA) KRAJ ČIČOVA
Pored reke Mostonge, na uzvišici sa desne strane nekadašnjeg puta prema Sonti, u neposrednoj blizini somborskog salaškog naselja Čičovi, podignuta je, krajem 18. veka, rimokatolička kapela Blažene Gospe Marije Snežne, kao zavetna zadužbina somborskog senatora i gradonačelnika, bunjevačkog plemića Josipa Joze Markovića (1712-1789), te je u narodu prozvana i „Jozinom kapelom“. Predanje, koje je, verovatno, samo plod narodne mašte, govori o tome kako se Joza Marković, kada ga je zadesila snežna oluja, u kolima kojima se vozio ka Somboru, zavetovao da će, ako preživi mećavu, sazidati na tom mestu kapelu Snežne Gospe. Josip Marković bio je sin somborskog graničarskog poručnika Matije Markovića i mlađi brat poslednjeg kapetana somborskog graničarskog šanca…
-
SOMBORSKI ĐAK UČESNIK SARAJEVSKOG ATENTATA
Jedan od učesnika Sarajevskog atentata, 28. juna 1914. godine, bio je i Velimir Veljko Čubrilović, nekadašnji đak somborske Srpske učiteljske škole (Preparandije). Čubrilović je rođen 1886. g. u Bosanskoj Gradiški, a potekao je iz trgovačke srpske porodice naprednih pogleda (njegov otac Jovo bio je odlučan protivnik Austro-Ugarske, privrženik ideja Vase Pelagića i dobrovoljac u Srpsko-turskom ratu 1876). Posle osnovne škole završene u rodnom mestu, Veljko Čubirlović je pohađao Srpsku gimnaziju u Novom Sadu, a kada mu je otac preminuo, Čubirlović je, kako bi što pre zbrinuo mlađu braću i sestre, prešao iz novosadske gimnazije u somborsku Preparandiju. U Somboru se školovao četiri godine, a zvanje srpskog narodnog učitelja stekao je…
-
KAKO JE SOMBORSKI SLIKAR TUŽIO PREDSEDNIKA KRALJEVSKE VLADE
Znameniti somborski, vojvođanski, srpski i jugoslovenski slikar Milan Konjović (1898-1993) bio je drčan (kočoperan) čovek i nije prezao od sukobljavanja s ljudima, pa makar oni bili i najviši zvaničnici. Potomak stare i patricijske somborske porodice, sin imućnog advokata Davida Konjovića – srpskog poslanika u Ugarskom saboru, a unuk (po majci) Nikole Vukićevića – znamenitog srpskog pedagoga, spisatelja i duže od tri decenije upravnika somborske Srpske učiteljske škole (Preparandije), a osim toga i uspešan i ostvaren umetnik, Milan Konjović nije imao potrebu da se dodvorava državnim vlastima (mada je veoma dobro plivao kroz političke struje u najburnijim vremenima). Konjović je pristao da, povodom otkrivanja spomenika kralju Aleksandru Karađorđeviću u Somboru, priredi…
-
SOMBORSKA HRONIKA FRA BONE MIHALJEVIĆA 1717-1787.
Osim obimne građe koja svedoči o istoriji Sombora u XVIII stoleću, sačuvane u arhivskim fondovima vojničkog šanca, odnosno slobodnog i kraljevskog grada Sombora, kao i u fondovima Bačko-bodroške županije, rukopis hronike ovdašnjeg franjevačkog propovednika fra Bone Mihaljevića predstavlja dragocen izvornik za poznavanje prošlosti grada između 1717. i 1787. godine, pre svega događaja vezanih za život i rad somborskih franjevaca, njihovog samostana i crkve Presvetog Trojstva, kao i za život građana, posebno Bunjevaca, koji su među ovdašnjim rimokatoličkim vernicima tada predstavljali izrazitu većinu. Mihaljevićeva hronika često pruža podatke važne i za razumevanje šireg konteksta istorijskih događaja (o rukopisu hronike i njegovom značaju kao istorijskog izvora, biće reči u zasebnim poglavljima). Objavljivanjem…
-
STARO ZDANJE PREPARANDIJE (NORME)
U porti somborske Svetođurđevske crkve, ubrzo nakon izgradnje današnje crkve (1759-1761), podignuta je i prizemna zgrada srpske osnovne škole. Mladi Somborac Avram Mrazović (1756-1826), tek svršen polaznik kursa za direktore osnovnih škola po Felbigerovom metodu u Beču, osnovao je u ovom zdanju 1. maja 1778. g. trogodišnju osnovnu Narodnu gradsku normalnu školu, skraćeno prozvanu „Norma“, koja će služiti kao norma, po kojoj će se, ugledajući se na nju, odvijati rad i svih ostalih škola u tom okrugu. Istovremeno, Mrazović je u ovoj školi pokrenuo i prve tromesečne tečajeve za stručno osposobljavanje srpskih narodnih učitelja. Već od jeseni 1778. g. u „Normi“ su uvedeni i redovni dvogodišnji tečajevi koje su pohađali…
-
TRG SVETOG ĐORĐA U SOMBORU
Najstariji i najveći somborski gradski trg, koji je ime dobio po ovdašnjoj Svetođurđevskoj crkvi (sagrađenoj između 1759. i 1761. godine), prostirao se od crkve do početka Solarskog sokaka (Čitaoničke ulice) s južne i do palate „In foro“, odnosno Svetođurđevske crkve, sa severne strane. Na ovom trgu je 18. novembra 1745. g. održan poznati Protestni zbor somborskih graničara, na kojem je odlučeno da se, nakon ukidanja vojničkog statusa, od carskog dvora u Beču zatraži povratak dotadašnjih povlastica ili da se krene u proces elibertacije Sombora (dodele statusa slobodnog i kraljevskog grada), što je, tri i po godine kasnije, i ostvareno. Godine 1804. Georgije Mađarjanoš ml. podigao je preko puta crkve palatu…
-
VELIKA KASARNA NA BAJSKOM PUTU
Na završetku Bajskog puta, sa leve strane, počela je polovinom osamdesetih godina 19. veka izgradnja velike vojničke (garnizonske) kasarne, zapravo čitavog vojnog kompleksa u kome se nalazilo pet jednospratnica, u koje je moglo da bude smešteno oko hiljadu vojnika i oficira. Uz ove zgrade podignuto je i nekoliko pomoćnih građevina. Zidanje kasarne, kao i obližnjeg zdanja Vojne bolnice, koje se nalazilo preko pruge (kasnije zgrada Poljoprivredne škole), završeno je do 1888/89. godine, a koštalo je 314.700 forinti (još je 1875. g. državna mađarska vlast zahtevala da grad u narednim godinama planira izgradnju zdanja Vojne bolnice, ali gradske vlasti su nerado pristajale da svoje zemljište čuvaju za ovakvu namenu). Za izgradnju…
-
JEDAN OD PREPISA “DUŠANOVOG ZAKONIKA” ČUVAN JE U STANIŠIĆU I SOMBORU
Jedan od 25 istoriji poznatih sačuvanih rukopisnih prepisa Zakonika srpskog cara Stefana Dušana (iz 1349. godine), koji su nastali u periodu između 14. i 18. veka, nalazio se pokolenjima u stanišićkoj (kasnije somborskoj) srpskoj svešteničkoj porodici Borđoški. Porodica Borđoški je, do preseljenja u Stanišić 1763. godine, živela u selu Dautovu, severno od Sombora, gde je zabeležena u svim popisima i arhivskim izvornicima od 1715. do 1763. godine. Ranijim poreklom živela je, kako joj i prezime govori, na pustari Borđoš, koja se nalazila kraj reke Tise, u blizini današnjeg Čuruga, u jugoistočnoj Bačkoj. Prema porodičnom predanju, rukopis Dušanovog zakonika preci Borđoških preneli su na ove prostore prilikom seobe iz Stare Srbije…
