O duhovnom životu somborskih rimokatolika tokom većeg dela 17. i 18. stoleća, brinuli su franjevci provincije Bosne Srebrne. Najstariji sačuvan zapis o boravku franjevaca u Somboru potiče iz 1634. godine, par decenija posle doseljavanja prvih bunjevačkih porodica sa prostora Kliškog i Ličkog sandžaka. Prema zapisu beogradskog biskupa, franjevca Marina Ibrašimovića, koji je 1649. g. krizmao somborske rimokatoličke vernike, u gradu je tada bilo 30 rimokatoličkih kuća, a crkva još nije postojala. U izveštaju beogradskog biskupa Matije Benlića iz 1653. g. navodi se da u Somboru postoji mala rimokatolička kapela, sa potrebnim priborom za služenje svete mise. Franjevačka rezidencija u Somboru ustanovljena je do kraja osamdesetih godina 17. veka (zapisana je…
-
-
SOMBORSKA SRPSKA ČITAONICA
Staranjem uglednih i učenih somborskih Srba osnovana je 12/24. marta 1845. g. Srpska čitaonica, te se Somborci iz slovesnog svog dremeža bude, javljao je somborski dopisnik „Serbskih narodnih novina“ Aleksandar Stojačković, budući srpski povesničar i političar. Među 72 osnivača druge po starosti čitaonice u Srba (starija je jedino iriška čitaonica) nalazili su se i tadašnji gradonačelnik, varoški kapetan, poslanik u ugarskom Saboru, sveštenici, trgovci, zemljoposednici i drugi najotličniji građani. Besumnje da je ovaj kulturni poduhvat somborskih Srba delom bio uslovljen i osnivanjem čitaonice čiju su većinu pokretača i članova činili somborski Mađari, tri meseca ranije. Za prvog predsednika izabran je stari somborski paroh Avram Maksimović, sastavljač prvog srpskog pčelarskog priručnika,…
-
SOMBORSKA SINAGOGA
Prva pojava jevrejskih stanovnika u Somboru zapisana je 1735. godine, u izveštaju o imovini preminulog kapetana somborskog graničarskog šanca Jovana Janka Brankovića, kada je zabeležen njegov dug somborskom Jevrejinu Elijahu (Iliji). Nešto kasnije (1751), u matičnoj knjizi krštenih somborskog franjevačkog manastira, zapisano je pokrštavanje somborskog Jevrejina Kristofa (kasnije Josifa Paula Kristofa) i njegov prelazak u rimokatoličku veroispovest. Nakon toga, nekoliko decenija u Somboru Jevreja nije bilo, sve do kraja osamdesetih godina 18. veka. Jevrejski trgovac Jakob Štajn iz Čonoplje, stalno se nastanio u Somboru 1789. godine, a već naredne godine u gradu su zabeležene tri jevrejske porodice (dve kuće porodice Štajn i jedna kuća porodice Hercog). Godine 1798. ovde je…
-
MARTIN PARČETIĆ – PRVI GRADONAČELNIK SOMBORA
Iz somborske bunjevačke graničarske porodice Parčetić potekao je mladi zastavnik Martin Parčetić, koji je, u znatnoj meri, na svojim plećima izneo poduhvat elibertacije Sombora (1745-1749), a 24. aprila 1749. g. izabran je za prvog glavnog sudiju tek proglašenog slobodnog i kraljevskog grada Sombora, odnosno za gradonačelnika u današnjem smislu te dužnosti. U razgovoru sa srpskim publicistom i istoričarem Aleksandrom Sandićem, svoja saznanja o starijem poreklu bačkih Parčetića saopštio je tadašnji novosadski veliki župan Feliks Parčetić, čukununuk Martina Parčetića, rodonačelnika starije plemićke grane ove porodice. Sandić je to predanje objavio 1884. g. u listu „Javor“, a u članku se, osim ostalog, kaže: Parčetići su lozom od starina Dalmatinci i stara vlastela;…
-
PISMO BAČKIH BUNJEVACA PAPI IZ 1668. GODINE
Ubrzo nakon doseljenja prvih i najstarijih bunjevačkih skupina iz Kliškog i Ličkog sandžaka u Bačku, početkom 17. stoleća, brigu o njihovom duhovnom životu preuzeli su franjevci provincije Bosne Srebrne i manastira u Olovu, koji se ovde javljaju već početkom tridesetih godina 17. stoleća. Jurisdikciju nad rimokatoličkim vernicima u Bačkoj imali su u to vreme beogradski biskupi, takođe bosanski franjevci, koji su, povremeno, dolazili u vizite. Dušebrižništvo nad bačkim Bunjevcima, kojih je tada najviše bilo u Baji, Gari, Jankovcu, Meljkutu, Bajmoku, Subotici i Somboru, ali i Šokcima, kojih je bilo u Santovu, Kolutu, Bregu, Monoštoru, Sonti, Vajskoj, Baču i Bukinu, pripadalo je franjevcima samostana u Olovu, koji su, pešice, od mesta…
-
SOMBORSKA “ALTERNATIVA” – TEMELJ ZAJEDNIŠTVA I TOLERANCIJE
Saradnja Srba i Bunjevaca kroz prizmu istorije Sombora i danas predstavlja svedočanstvo o snazi zajedništva, čiji su dometi dosezali do istinskih istorijskih podviga jedne lokalne sredine. Naravno, bilo je kroz dugu istoriju zajedničkog života ova dva najbrojnija somborska etnikuma i međusobnih nesporazuma, pa i povremenih oštrih političkih sukoba i svađa, ali u dva presudna istorijska momenta somborski Srbi i Bunjevci bili su složni i jedinstveni, što je doprinelo ostvarenju velikih ciljeva. Prvi put to se dogodilo u vreme elibertacije grada, od 1745. do 1749. godine, kada je srpsko-bunjevačko zajedništvo, zasnovano na bratstvu po oružju (iskovanom u šest zajedničkih ratova, u kojima su se borili tokom prethodna pola veka), ali i…
-
EVANGELIČKA CRKVA U SOMBORU
Uz vekovni primat dve velike hrišćanske crkve u Somboru – pravoslavne i rimokatoličke – polovinom 19. veka pojavile su se, među ovdašnjim žiteljima mađarske, slovačke i nemačke narodnosti, i dve protestantske hrišćanske zajednice – evangelička i reformatska. Evangelička crkva, koja se još naziva i luteranskom ili augzburškom verom, pojavila se u Nemačkoj u vreme reformacije, u 16. veku, a vremenom se širila i na okolne zemlje, pa i na Slovačku i Mađarsku. Između dva svetska rata u Kraljevini Jugoslaviji bile su razdvojene slovačka i nemačka evangelička crkva. Najraniji zapisani podaci o evangeličkim vernicima u Somboru potiču iz 1837. godine, kada je zabeleženo petoro pripadnika te veroispovesti. Godine 1848. u Somboru…
-
GRAŠALKOVIĆEVA PALATA U SOMBORU – ZGRADA IZ KOJE JE NASELJENA BAČKA
Uprava komorskih dobara u Bačkoj dobila je, ubrzo nakon elibertacije Sombora 1749. godine, plac preko puta Gradske kuće i 24. jula 1750. g. na ovom mestu svečano je postavljen kamen temeljac buduće zgrade Komorske administracije. Uz kamen je postavljen i navodni ulomak svetog krsta iz Jerusalima, kao i dva srebrna novčića i jedan zlatnik. Somborski Magistrat priložio je 500 forinti za izgradnju zgrade, isto koliko je platio i za otkup Gradske kuće od udove somborskog kapetana grofa Jovana Brankovića. Najzaslužniji za podizanje ovog zdanja bio je tadašnji bački komorski administrator Franc Jozef Redl, ali je zdanje kasnije ponelo ime njegovog nadređenog, moćnog i zaslužnog predsednika Ugarske kraljevske komore (od 1748.…
-
TRI SRUŠENA SPOMENIKA
Kada se Sombor, po završetku Prvog svetskog rata i prisajedinjenja Vojvodine Srbiji, odnosno ujedinjenja južnoslovenskih zemalja, našao krajem 1918. g. u novoj državnoj zajednici – Kraljevini SHS, počela je brza promena svih segmenata koji su simbolizovali raniju pripadnost mađarskoj državi u okviru nekadašnje Dvojne monarhije. Menjani su nazivi ulica koje su nosile imena ličnosti iz mađarske nacionalne istorije, promenjen je jezik lokalne administracije, kao i nastavni jezik u školama, a gradska, županijska i državna vlast trudila se da u svim sferama života iskaže novi, srpski i jugoslovenski duh i karakter grada. Sveobuhvatnom uklanjanju tragova prethodne države cenu su platila i tri gradska spomenika, posvećena Francu I, austrijskom caru (iz 1820),…
-
GRADSKA KUĆA U SOMBORU
Prema svom geografskom položaju i svojoj delatnosti, Gradska kuća je puna dva veka predstavljala najvažnije središte Sombora, a svojim oblikom i prepoznatljivo arhitektonsko znamenje grada. Ovo zdanje, koje gleda na dva najveća gradska trga i podjednako je udaljeno od pravoslavne Svetođurđevske crkve i rimokatoličke crkve Sv. Trojstva, nastalo je na mestu ukrštanja glavnih puteva, koji su, Glavnom ulicom, vodili od juga ka severu, a Čitaoničkom ulicom (kao nastavkom Lenčanskog puta) i ul. Laze Kostića (kao prethodnicom Apatinskog puta) od istoka ka zapadu . Prva somborska Gradska kuća (ili Magistrat) podignuta je na temeljima nekadašnjeg zdanja grofa Jovana Janka Brankovića, koji je, od 1717. do 1734. godine, bio kapetan ovdašnjih graničara.…
