U vreme svog poluvekovnog militarskog statusa somborski graničari nisu imali posebne kasarne u naselju, već su živeli u svojim kućama, odakle su odlazili u ratove koje je carevina vodila. Grad je 1758. g. posedovao dve ciglom zidane kasarne. Kada se uskoro ukazala potreba da u gradu bude stalno prisutna vojna posada, sazidane su 1774. g. tri velike prizemne kasarne na Staparskom putu, iza gradskog vašarišta i ostrva Pandur, na kome će, tridesetak godina kasnije, započeti izgradnja Županije i županijskog zatvora. Kasarne su zidane sredstvima Bačke županije, koja je 1777. g. apatinskom majstoru Johanu Gemoherusu dugovala 14.500 forinti za njihovu izgradnju. Proizvođač cigle Antun Paulin, iz obližnjeg sela Nemeš Militiča, isporučio…
-
-
SOMBORSKA PLEMIĆKA PORODICA PARČETIĆ
Bunjevačka graničarska porodica Parčetić, prema zapisanom predanju, u Bačku je doseljena iz Bribira u Dalmaciji, gde su njeni preci pripadali nekadašnjoj bribirskoj vlasteli. Parčetići su lozom od starina Dalmatinci i stara vlastela; stari im se doseliše otud iz Bribira u Sombor – i biše, od kako je, na lepom glasu, pripoznati i paženi, velezaslužni ljudi u zemlji ovoj. Podatak o bribirskom poreklu somborskih Parčetića dao je, krajem 19. veka, Aleksandru Sandiću, srpskom istoričaru i publicisti, tadašnji veliki župan Novog Sada Feliks pl. Parčetić, čukununuk Martina Parčetića, prvog somborskog gradonačelnika i rodonačelnika plemićke loze ove porodice (ostali istorijski podaci, koje je Feliks Parčetić dao Sandiću, pokazali su se proverljivim i tačnim).…
-
KUĆA VUJIĆA (APOTEKA „KOD ZMIJE“)
Veliku prizemnu kuću, sagrađenu u obliku slova L, na uglu nekadašnjeg Venca Sečenji (Radomira Putnika) i Bajskog puta (Vojvođanske), sagradio je, polovinom 19. veka, imućni somborski trgovac i zemljoposednik Nikola Arsa Vujić zvani „Kobac“, na mestu starije porodične kuće svog strica Jovana Vujića (ranija kuća nalazila se 1837. g. na posedu veličine 206 kv. hvati). Kada je materijalna propast veleposednika i advokata dr Stevana Kronića pred prvi svetski rat, na osnovu njegove prevare sa menicama, povukla za sobom i Nikolinog sina dr Jovana-Bracu Vujića (1868-1921), rođenog brata Kronićeve žene Jelene, koji je, kao Kronićev jemac, odjednom ostao bez nekoliko stotina jutara zemlje i lepe jednospratnice na Glavnoj ulici (pored palate…
-
KUĆA JOCE LALOŠEVIĆA
Kuća somborskog advokata, istaknutog srpskog političkog prvaka, društvenog radnika i dugogodišnjeg predsednika Srpskog pevačkog društva u Somboru dr Jovana Joce Laloševića (posle prisajedinjenja Vojvodine Srbiji 1918. g. i prvog predsednika Narodne uprave, odnosno vlade Vojvodine) sagrađena je u drugoj polovini XVIII veka i nalazila se na uglu Pašine ulice i Trga Svetog Trojstva. Kuća stilski pripada baroku, ali je njena fasada tokom prethodna dva veka više puta menjana. U zgradi je još 1819. g. otvorena druga somborska apoteka „Kod Svetog Trojstva“, a predanje beleži da se na mestu ove jednospratnice u tursko doba nalazio pašin konak. Posed na kome se nalazila kuća bio je, tokom tridesetih godina, pa sve do…
-
PALATA “IN FORO”
Jednospratnicu kvadratnog oblika u stilu bidermajerskog neoklasicizma podigao je 1804. godine, preko puta Svetođurđevske crkve, na Trgu Sv. Đorđa, srbizovan grčki trgovac Georgije Makarjanos mlađi, u Somboru prozvan Mađarjanoš. Zgradu je podigao na mestu starije jednospratnice koju je, krajem 18. veka, otkupio od materijalno upropaštenog somborskog senatora, nekadašnjeg gradonačelnika, plemića i veleposednika, pisca prve srpske aritmetike, Vasilija Damjanovića, sina somborskog graničarskog potkapetana (i drugog gradonačelnika slobodnog i kraljevskog grada Sombora) Jovana Damjanovića, potomka stare srpske trgovačke i graničarske porodice, čiji je predak, kao veletrgovac stokom, zabeležen u Somboru još u tursko vreme, 1683. godine. Sa terase ove, tek podignute, zgrade (zbog mesta na kome je podignuta nazvane palata „In foro“,…
-
TRGOVAČKA ŠKOLA U SOMBORU
Četvorica somborskih trgovaca (Stefan и Vasilije Prokopović, Georgije Grgurov i Josip Marković) pozajmila su 1843. g. od somborskog Trgovačkog udruženja 1.400 forinti, namenjenih otvaranju „Trgovačkog učilišta“. Trgovačko udruženje je 1845. g. i zvanično podržalo predlog da u gradu bude otvorena Trgovačka škola, a za njenog osnivača i predavača preporučio se gradu Moric Levental, nastavnik trgovačkog zvanja, krasnopisa i stranih jezika. Moguće je da je neki oblik školovanja budućih trgovaca u Somboru postojao oko 1850. godine, kada su gradske vlasti odbile zahtev Jakoba Betlhajma iz Pešte da u Somboru otvori trgovačku školu, sa obrazloženjem da takva škola u gradu već postoji. Ipak, na osnivanje prave Trgovačke škole čekalo se još 40…
-
SOMBORSKO POZORIŠTE
Prvi pisani trag o počecima pozorišnog života u Somboru potiče iz 1578. godine, kada je među stanovnicima somborske kasabe zabeležen i Ibrahim – hajali (izvođač pozorišta senki, koje je u Turskoj, po liku glavnog junaka, nazivano i „Karađoz“, i koje je predstavljalo nezaobilazan detalj svih važnijih turskih verskih i kućnih praznika, a imalo je i vaspitnu ulogu u obrazovanju dece i mladih). Dva veka kasnije, u februaru 1779. godine, fra Bona Mihaljević je u svojoj hronici zabeležio da je nastavnik somborske Gramatikalne škole, franjevac Gerard Boda, sa svojim učenicima izveo komad o loše vaspitanom mladiću, a posebno je naglasio kako su izvođači od prisutnih gledalaca dobili mnogo aplauza. Dve godine…
-
TUNEROVA KUĆA (GALERIJA “MILAN KONJOVIĆ”)
Četvrtom tačkom Privilegijalnog pisma carice Marije Terezije, kojim je Somboru dodeljen status slobodnog i kraljevskog grada, dato je pravo gradskim vlastima da dodele koncesiju za otvaranje apoteke, ali je ona otvorena tek 17 godina nakon elibertacije (tragovi narodnog apotekarstva ili nadrilekarstva nalaze se u spisima o postupku koji je 1758. g. gradski Magistrat vodio protiv tri ovdašnje „veštice“ kod kojih su nađene i razne lekovite trave, masti i začini). Prva somborska apoteka „Kod zlatnog lava“, koju je 1766. g. otvorio Ferdinand Plank, apotekar iz Osijeka, nalazila se u kući na čijem će temelju somborski apotekar Franc Tuner 1838. g. dovršiti zidanje svoje kuće. Kada je 1772. g. apotekar Plank iznenada…
-
KRUŠPEROVA KUĆA (ISTORIJSKI ARHIV)
Plac u neposrednom susedstvu Pašine kule, preko puta crkve Presvetog Trojstva, dugo vremena stojao je prazan, da bi ga 1771. godine, za 300 forinti, od Bačke županije, kupio novi upravnik komorskih dobara pl. Paul Krušper od Varboa (1719-1779). Reč je o placu koji je 18 godina ranije (1753), nakon preporuke carice Marije Terezije, Bačka županija kupila za izgradnju županijske zgrade, do čega, ipak, nije došlo zbog protivljenja tadašnjeg bačkog župana i kaločkog nadbiskupa Ferenca Klobušickog da Sombor postane županijsko središte. Paul Krušper je 1764. g. na mestu komorskog administratora za Bačku županiju nasledio svog zaslužnog prethodnika Franca Redla. Poticao je iz stare plemićke porodice, poreklom iz Trentina u zapadnoj Slovačkoj,…
-
TURSKA KUĆA S MANSARDOM
Treće sačuvano zdanje, za koje se pretpostavlja da je nastalo još u vreme turske uprave Somborom, nalazilo se na mestu današnje Živinske pijace, preko puta nekadašnjeg zdanja Sirotišta i Škole za zabavilje (sadašnje zgrade OŠ „Bratstvo-jedinstvo“), na samom kraju leve ili neparne strane nekadašnje Ulice Sv. Ivana (današnjeg Trga cara Lazara). Iako se verovalo da potiče iz turskog perioda, arhitektura ove kuće, koja je ucrtana na planu okruženja crkve Sv. Trojstva i franjevačkog samostana iz 1774. godine, kada je pripadala Ivanu Daražiju, imala je i elemente baroka, pa je moguće da je dograđivana ili preuređena tokom 18. stoleća. Kuća je 1828. g. pripadala udovi Jelisaveti Gis, a 1856. g. vlasnik…
