Arhitektura,  Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI,  PALETA RAVNICE

PALATA “IN FORO”

Jednospratnicu kvadratnog oblika u stilu bidermajerskog neoklasicizma podigao je 1804. godine, preko puta Svetođurđevske crkve, na Trgu Sv. Đorđa, srbizovan grčki trgovac Georgije Makarjanos mlađi, u Somboru prozvan Mađarjanoš. Zgradu je podigao na mestu starije jednospratnice koju je, krajem 18. veka, otkupio od materijalno upropaštenog somborskog senatora, nekadašnjeg gradonačelnika, plemića i veleposednika, pisca prve srpske aritmetike, Vasilija Damjanovića, sina somborskog graničarskog potkapetana (i drugog gradonačelnika slobodnog i kraljevskog grada Sombora) Jovana Damjanovića, potomka stare srpske trgovačke i graničarske porodice, čiji je predak, kao veletrgovac stokom, zabeležen u Somboru još u tursko vreme, 1683. godine.

Sa terase ove, tek podignute, zgrade (zbog mesta na kome je podignuta nazvane palata „In foro“, odnosno „Na trgu“) naprasno oboleli vladika bački Jovan Jovanović skidao je pred Somborcima okupljenim na Svetođurđevskom trgu, u aprilu 1805. godine, kletvu koju je izgovorio u Velikoj crkvi zbog nereda koji je nastao za vreme njegove propovedi. Kuća je, prema opisu iz 1813. godine, bila u vrlo dobrom stanju, sa odličnim temeljima, na dobrom mestu, sa ćoškom na javnom trgu, sa 12 arkada, devet soba i tri ostave, površine 523 kv. metra, sa kuhinjom i sobom za služinčad. Ceo posed, na kome je zgrada podignuta, prostirao se 1837. g. na 517 7/12 kvadratnih hvati.

Palata In foro 1899. god.
Palata In foro (levo) početkom 20. veka

U prizemlju ove kuće, koja je, po zaveštanju Georgija Mađarjanoša, od 1841. g. pripadala somborskoj Srpskoj pravoslavnoj crkvenoj opštini, nalazile su se prodavnice i kvartiri, kao i omanji Internat učenika Srpske učiteljske škole, koji je ovde privremeno bio smešten 1861. godine. Vladika bački Somborac Platon Atanacković odrekao se dela prihoda koji su mu pripadali iz somborske parohije i tim novcem (godišnje oko 1.000 forinti) pomagao je postojanje ovog učeničkog smeštaja. Godine 1859. za zakup prostora u prizemlju zgrade (za trgovačke radnje) Crkvena opština je godišnje dobijala oko 2.000 forinti prihoda. Osim lokala u prizemlju, u zgradi je 1864. g. postojalo i osam kvartira, od kojih su sedam koristila privatna lica, a u jednom je bila smeštena Služba egzekucije (naplate) Bačko-bodroške županije.

Palata In foro (desno) na Trgu Sv. Đorđa, oko 1910. god.

Na fasadi zgrade se nalazio i sunčani časovnik, postavljen 1850. godine, u isto vreme kada i na zdanju rimokatoličkog Župnog dvora, za koji je 1876. g. zatraženo da bude skinut jer za njim, kako je rečeno, nije postojala potreba (časovnik je te godine, ipak, samo obnovljen i doteran, a uklonjen je nešto kasnije).

Balkon palate In foro

Palata „In foro“ tokom druge polovine 19. nazivana je i „Velikom crkvenom kućom“, a u njenoj „opštinskoj dvorani“ somborski Srbi su decenijama održavali političke i crkvene sastanke. Kasnije se u ovde nalazila i odeljenja Srpske osnovne škole, pa je zdanje za školske potrebe delimično preuređeno 1875. godine, kada su se ovde nalazila tri školska razreda. Godine 1889. ponovo je deo prostorija preuređen za učionice (iste godine Crkvena opština nudila je gradskim vlastima da zakupe sprat ovog zdanja na deset godina, uz ukupan zakup od 10.000 forinti, ali do toga nije došlo). Školska odeljenja Srpske osnovne škole preseljena su odavde 1903. g. u novopodignuto školsko zdanje, zadužbinu braće Mihajlović u Velikocrkvenoj ulici. Godinama je u ovom zdanju radila i Viša devojačka škola, koja je 1902. g. koristila četiri dvorane (učionice), te prostorije za pisarnicu, knjižnicu i fizikalnu zbirku. Od 1905. g. u palati „In foro“ ponovo se nalazio i internat muških odeljenja somborske Srpske učiteljske škole. U opisu prostorija somborske Više devojačke škole u godišnjim školskim izveštajima piše da je zgrada bila stara, ali suva i vidna, a od prostorija palate „In foro“ za školsku namenu na spratu su korišćene samo četiri učionice, jedna kancelarija sa predsobljem i jedna prostorija za kabinet; izveštaji govore da dvorišta nije bilo, jer su u njemu bili smešteni magacini susednih trgovinskih radnji iz prizemlja zgrade; kako je u istoj zgradi bio i internat Učiteljske škole, đački roditelji naročito su bili nezadovoljni što se u blizini njihove ženske dece stalno kreću odrasli mladići. Neko vreme (od 1863. do 1874. godine) u palati „In foro“ nalazile su se i prostorije somborske Srpske čitaonice, i to prvo u prizemlju zgrade, a zatim u prostoriji koja je izlazila na balkon ovog zdanja, u njenom pročelju (u obližnjoj zasebnoj prostoriji bio je smešten i čitaonički bilijar).

U podnožju zgrade nalazila se između dva svetska rata nekadašnja knjižara Save Ivkova (nakon rata, do početka 1969. godine, ovde je bila smeštena poznata somborska knjižara „Laza Kostić“, kasnije preseljena u Gradsku kuću). Osim knjižare, ovde su, između dva rata, bile obućarska radnja, berbernica, staklara, tekstilna radnja, kasapnica, prehrambena i mešovita prodavnica, pekara, piljarnica, gostionica i špedicija.

Palata In foro između dva svetska rata

U vreme oslobođenja Sombora 1944. g. i Batinske bitke u zgradi su bile smeštene brojne partizanske jedinice, kao i štab mađarske dobrovoljačke partizanske brigade „Petefi Šandor“. Posle rata zdanje je oduzeto Srpskoj pravoslavnoj crkvenoj opštini. Osim nekoliko radnji u prizemlju zgrade – knjižare “Laza Kostić”, prodavnice „Tkanina“ (kasnije „Šik“), „Merkur“, „Fruška gora“, „Somborski magazin“ i „Treska“, te prodavnice mleka i mlečnih proizvoda, kafane „Ravangrad“ i berbernice Đure Grujića – šezdesetih godina 20. veka u ovom zdanju su se nalazile i kancelarije gradskog Dimničarskog preduzeća „Odžačar“, Knjižarskog preduzeća „Prosveta“, Zanatskog centra „Venac“, Aerokluba „Mlada krila“, kao i prostorije nekolicine stanara.

Palata In foro na snimku Sombora iz vazduha, oko 1955. god.
Palata In foro šezdesetih godina 20. veka

Još početkom šezdesetih godina 20. veka somborske gradske vlasti imale su nameru da na mestu palate „In foro“ podignu robnu kuću. Prvobitno je bilo planirano da na mestu ovog starog zdanja bude podignuta jednospratnica robne kuće, sa susednim objektom koji bi imao šest (!) spratova, ali se, zbog nedostatka sredstava, na kraju od tog plana odustalo. Ipak, početkom 1968. godine, predstavnici grada i rukovodstva Preduzeća robnih kuća „Beograd“ potpisali su ugovor o izgradnji nove robne kuće, koja je trebalo da bude sagrađena na prostoru palate „In foro“, mada su postojale i bolje alternativne lokacije (prostor Živinske pijace na primer).

Poslednji snimak palate In foro pred rušenje 1968. god.

Bidermajerska palata „In foro“, koja je bila u relativno dobrom stanju, tek malo načeta vremenom, srušena je tokom prve polovine 1969. godine, uprkos mnogobrojnim upozorenjima, apelima i molbama stručnjaka, kao i somborskih kulturnih krugova i javnog mnenja. Na njenom mestu, kao i na mestu susednog zdanja Vujića, podignuta je 1969/70. g. nemaštovita kockasta zgrada Robne kuće „Beograd“ (srećom, ipak, jednospratnica) – besumnje najveći arhitektonski promašaj u tri veka dugoj tradiciji somborske urbane arhitekture, kojom su surovo narušeni urbanistički sklad i lepota starog jezgra grada.

Zgrada Robne kuće “Beograd” podignuta 1969. god. na mestu neokadašnje palate In foro (fotografisano oko 1970)

Milan Stepanović

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.