Jedna od najstarijih somborskih ulica, nastala na mestu nekadašnje srednjovekovne vlastelinske tvrđave porodice Cobor, a potom turskog vojnog utvrđenja i dela orijentalne čaršije, nazvana je po sv. Ivanu Nepomuku, čija kapela u ovoj ulici postoji još od 1751. godine. Ovo najstarije središte nekadašnjeg Sombora postaće u drugoj polovini 18. veka barokni izlog grada, odnosno prostor na kome će biti podignut najveći broj baroknih građevina. Deo Svetoivanjske ulice naslikan je na planu podseda Kraljevske komorske administracije za Bačku, iz 1772. godine. Ova ulica je središnja i na najstarijoj urbanističkoj mapi dela Sombora iz 1774. godine, na kojoj se deo kuća u njenom severnom delu nalazio još po sredini kasnijeg kolovoza. Prema…
-
-
BEDEM-SOKAK
Bedemova ulica (danas Samka Radosavljevića) spada u red najstarijih perifernih ulica Sombora. Prema mapama iz 1783. i 1831. g. ovde je završavao južni rub grada. Protezala se između Staparskog i Sonćanskog puta (počinjala je preko puta županisjke zatvorske kapele Sv. petra i Pavla, a završavala je na raskršću sa Sonćanskim putem). Svoje ranije ime dobila je, verovatno, zbog opkopa od kolja, koji je ovde postavljen nedaleko od južnog gradskog šanca još u vreme Bečkog rata (oko 1684. godine), a obnovljen je početkom 18. veka, nakon Rakocijevog ustanka. Ulica je početkom 20. veka nazvana imenom Jožefa Švajdla, mađarskog generala iz doba Revolucije 1848/49. godine, rođenog u Somboru. Posle Prvog svetskog rata…
-
TESTAMENT KAPETANA JOVANA BRANKOVIĆA – MEĐU NAJSTARIJIM DOKUMENTIMA NA SRPSKOM JEZIKU U SOMBORU
Somborski graničarski kapetan grof Jovan Branković (sa plemićkim dodatkom „od Lipe“ ili „Lipovac“), u narodu prozvan „knez-Janko“, besumnje spada među najzanimljivije i najznamenitije ličnosti somborske istorije XVIII stoleća. Rođen je oko 1675. godine, a bio je blizak srodnik i zakonit naslednik nesuđenog „despota Ilirika“, grofa Đorđa Brankovića, poznatog i kao pisca voluminoznog istoriografskog spisa, petoknjižja Slavenoserbske Hronike. Jovan Branković je, zbog svojih ratnih zasluga, revnosti i pokazanih sposobnosti u ratu sa Turcima, postavljen početkom jula 1717. godine za kapetana i komandanta vojnog mesta Sombor. Somborci su u sećanjima i predanjima, koja su zapisana decenijama kasnije, pamtili razdoblje njegove uprave gradom kao „zlatno doba kapetana Janka“ (bio je to redak period…
-
STARI NAZIVI SOMBORSKIH ULICA
Još su na skici somborske Svetođurđevske crkve iz 1763. g. naznačeni i nazivi pojedinih okolnih ulica na latinskom jeziku, pa je ulica na koju je gledalo pročelje crkve i crkveni toranj bila označena kao Platea Bajensis, odnosno Bajska ulica (danas severni deo Glavne ulice, od Svetođurđevske crkve do Preparandije). Glavnom ulicom (Primae Classic Platea) nazivan je njen današnji južni deo, do Svetođurđevskog trga, a nekadašnja Velikocrkvena ulica (danas Veljka Petrovića) zapisana je tada sa imenom Sporedna (Secundae Classic Platea). Ulica u zaleđu Svetođurđevske crkve, ranije pod nazivom Kamenita (danas Nikole Vukićevića), zapisana je 1763. g. kao Angusta Platea, odnosno Uska. Trg Sv. Đorđa je zabeležen kao Središnji trg (Forum Meridies),…
-
PATRIJARHALNI RED U STARIM SOMBORSKIM PORODICAMA
Po srpskim i bunjevačkim kućama u Somboru, a posebno na okolnim salašima, zajedno su, sve do pre stotinjak godina, živela tri, ponekad i četiri pokolenja jedne porodice. Porodične zadruge bile su posebno brojne do kraja 18. veka, kada su počele prve deobe imanja zbog grananja porodica. Iz pisma koje je 1742. g. somborski graničarski barjaktar Nikola Lalošević poslao sa ratišta u Bavarskoj, prema nabrajanju braće i snaha prilikom pozdrava, vidi se da je porodična zadruga somborskih Laloševića tada brojala četvoricu punoletne i oženjene braće. Na popisu tek razvojačenih somborskih graničara, iz juna 1746. godine, zabeleženo je da je poručnik Todor Stojačić živeo u porodičnoj zadruzi, čiji je bio starešina, sa…
-
SOMBORSKA ČORDA I ČORDAŠI
Tokom 19. veka, u vreme kada se grad širio i kada sve veći broj domaćinstava više nije imao svoje pašnjake, livade i senokose, ukazala se potreba da kućna rogata marva (krave i volovi) odlazi na ispašu organizovano, ka gradskom jarošu (opštinskom pašnjaku), u “čordi” (čorda je mađarska reč za stado). Po više stotina grla rogate marve okupljalo bi se u svim delovima grada (Selenča, Gornja Varoš, Crvenka i Banat, odnosno Mlake) i predviđenom rutom odlazilo je do Lenčanskog puta (prema salašu Leniji), odakle su je čordaši (govedari) izgonili na gradski jaroš, severoistočno od Sombora (marva sa Selenče odlazila je Sonćanskim putem i Vojničkom ulicom, pa je preko Staparskog i Sivačkog…
-
PRVA SRPSKA BIBLIOTEKA OSNOVANA JE U SOMBORU
Pre dve godine navršavilo se dva veka kako je u Somboru osnovana prva zvanična „Narodna srpska biblioteka“ ili „knjigohranilnica“, pri ovdašnjoj Srpskoj učiteljskoj školi – Preparandiji. Nije ovo najstarija srpska školska biblioteka – jedna manja je postojala pri Karlovačkoj gimnaziji još 1794. godine, a ni u Somboru ovo nije bila prva sistemski sređena biblioteka jer je takva postojala pri ovdašnjem franjevačkom samostanu, sve do njegovog ukidanja i raseljenja 1786/87. godine, sa fondom od 400 naslova. Ali preparandijska biblioteka bila je prva zvanična biblioteka u našem gradu (i na prostoru srpstva), osnovana potpisom vladara tada moćne Habzburške monarhije,cara Franca I. Nakon što je u jesen 1816. g. Srpska učiteljska škola (Preparandija)…
-
DVA I PO VEKA SOMBORSKIH VATROGASACA
Požari su, uz poplave, vekovima bili najčešća opasnost po bezbednost grada, građana i njihove imovine. Statutom slobodnog i kraljevskog grada Sombora iz 1749. g. bilo je predviđeno da, u slučaju požara, gradski kapetan, sa nadzornikom straže i vatrogascima, izađe na lice mesta i preduzme potrebne mere. Nadzornici kvartova bili su dužni da javljaju mesto požara, te da okupe građane za gašenje. Redovna gradska vatrogasna služba zavedena je odlukom Magistrata 1763. godine, kada su nabavljena i prva vatrogasna kola, sa dva velika drvena bureta za vodu. Posle požara u središtu grada, u kome je 1766. g. izgorelo 11 kuća, uvedena je i redovna dimnjačarska služba. Osnovan je Gradski vatrogasni fond iz…
-
SOMBORSKE ZANATLIJE
Prvi trag o zanatlijama u Somboru potiče iz 1500. godine, kada je poljski herceg (kasnije kralj) Sigmund, na proputovanju za Bač, prema zabelešci u svom troškovniku, u tadašnjem Coborsentmihalju (uskoro Somboru), čije je ime zapisao kao Czombor Villa Sancti Michaelis, potrošio tri denara (ugarski srebrni novac) za usluge berberina. Već u vreme turske uprave broj zanatlija u Somboru bio je znatan. Na popisu Sombora iz 1578. g. zapisana su 34 zanatlije, među kojima su jedan aščija (kuvar, gostioničar), dva halvadžije (poslastičara), dva mesara, dva krojača, tri terzije (krojača čohe), po jedan ćurčija, kazaz (svilar), halač (grebenar vune), pet čizmara, baltadžija (izrađivač sekira), dva izrađivača presa, sedam nedžara (majstora-graditelja), kovač, potkivač, sarač,…
-
KAŠTELI KRAJ SOMBORA
U široj okolini Sombora postojalo je nekoliko kaštela ovdašnjih bogatih porodica, mahom zemljposednika i plemića, koji su svojeveremno predstavljali arhitektonski raskošne građevine, a danas su, mahom, ili oronuli i zapušteni, ili sasvim uništeni. KAŠTEL JURANOVIĆ (na putu Sombor – Bački Monoštor) Kaštel Juranović podignut je uz samu obalu Velikog bačkog (tada još Francovog) kanala, na putu između Sombora i Monoštora, 1823. godine, a sagradio ga je somborski plemić Anton Krušper mlađi. Prilikom njegove gradnje ovde je pronađen građevinski materijal još iz rimskog vremena. U drugoj polovini 19. veka kaštel je postao vlasništvo imućne somborske porodice Semze, koja ga je 1893. g. prodala Nandoru Vamošeru iz bogate monoštorske jevrejske porodice. Vamošer…
