• DAMARI RAVNICE,  Književnost

    KAKO JE LAZA KOSTIĆ UDAVAO LENKU ZA NIKOLU TESLU

    U Lazi Kostiću, slavnom pesniku u kome se razbuktala okasnela i zabranjena ljubav ka tridesetak godina mlađoj, lepoj i obrazovanoj Lenki Dunđerski, kćeri njegovog najboljeg prijatelja i dobročinitelja,  dugo je plamtela bitka između razuma i osećanja, kasnije tako maestralno opisana u stihovima pesme „Santa Maria della Salute“. U želji da Lenku izgna iz svojih misli i snova, u leto 1895. godine, najmlađu kćer Lazara Dunđerskog preporučio za suprugu svetski poznatom srpskom naučniku Nikoli Tesli, koji je živeo u SAD. Tako bi Lenka, po Lazinom planu, bila udata za jednako dostojnog i umnog čoveka, a bila bi daleko od njegovih očiju, preko okeana. Sasvim je moguće da je to učinio na…

  • DAMARI RAVNICE,  Književnost

    U ORBITI DRAŠKA REĐEPA

    Moj zapis o čoveku s kojim sam godinama bio blizak prijatelj saradnik, juče preminulom srpskom i vojvođanskom književniku, univerzitetskom profesoru, filmskom radniku, književnom i likovnom kritičaru, a pre svega retkom eruditi i sjajnom poznavaocu “Vojvodine stare” (samo o toj temi napisao je 40 knjiga), prof. dr DRAŠKU REĐEPU (1935-2019), koji je objavljen u knjizi “Klan i banda od jednog člana – 153 varijacije na temu: Draško Ređep” (Prometej, Novi Sad, 2008, str. 356-361). Čovek, taj ludi svet, ta jadna mrva, obično sebe drži za celinu; a ja sam deo dêla što beše sve isprva, čestica mraka što iznedri svetlinu… (Mefistofeles u „Faustu“ J. V. Getea) Upoznao sam ga tri puta.…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    ISTISNUTI IZ SOPSTVENE CRKVE

    Obe somborske rimokatoličke crkve (Sv. Trojstva i Sv. Stipana Kralja) podigli su ovdašnji Bunjevci. Prvu, između 1752. g. (kada su udareni temelji) i 1768. g. (kada je podignut toranj), a drugu između 1860. g. (kada su iskopani temelji) i 1902. g. (kada je crkva bila dovršena). Tokom poslednja četiri veka ovdašnji Bunjevci predstavljali su najbrojnije rimokatoličko stanovništvo u Somboru. Kada su početkom 19. veka u crkvi Sv. Trojstva mađarski i nemački jezik počeli da potiskuju većinski bunjevački, somborski Bunjevci su 1826. g. rešili da podignu svoju novu crkvu.   Gradske vlasti su 1828. g. taj predlog prihvatile i imenovale komisiju koja je trebalo da odredi mesto na kome će crkva biti…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    SOMBORSKI KRST U LONDONSKOM MUZEJU

    Na postojanje organizovanog duhovnog života somborskih Srba u vreme turske uprave ukazuje i prisustvo sarajevskog kujundžije Stefana Ivanovića, koji je u Somboru filigranski ukrasio drveni krst za manastir Gomionicu, sa ćiriličnim natpisom. Natpis je urezan na dršci u pozlaćeno srebro okovanog krsta, načinjenog od drveta čempresa, sa izrezbarenim scenama iz života Isusa Hrista i Bogorodice, koji je, najverovatnije, nastao na Svetoj Gori. Ovaj krst, veličine 451 mm po visini i 227 mm po širini, rađen je za hram Vavedenja Presvete Bogorodice manastira Gomionice, zapadno od Banja Luke, gde se nalazio duže od dva veka. Prema zapisu, okivanje krsta naručio je jeromonah Antonije, platili su ga Avram, Gvozden, Hrvoje i Dabo…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI,  Tradicija

    NAJSTARIJE BELEŠKE O PROSLAVAMA SV. SAVE U SOMBORU

    Razvijanju kulta Svetog Save, koji je u Srba vekovima bio utemeljen u crkvenom i narodnom životu, posebno u narodnoj poeziji, književnosti i mitologiji, značajno je doprinelo zvanično državno određenje Sv. Save za slavu (zaštitnika ili patrona) srpskih škola. To je učinjeno na osnovu ukaza srpskog Popečiteljstva pravosudija i prosveštenija (Ministarstva pravde i prosvete), od 2/14. januara 1840. godine, koji je potpisao tadašnji popečitelj Stefan Stefanović Tenka. Predlog da Sv. Sava bude određen za školsku slavu zvanično je potekao od nekadašnjeg Somborca Atanasija Nikolića (1803-1882), učenika ovdašnje Mrazovićeve Norme (učitelj mu je bio mladi Pavle Atanacković, kasnije znameniti vladika Platon), koji je, tridesetih godina 19. veka, radio kao inženjer i geometar u…

  • DAMARI RAVNICE,  Istorija,  Književnost,  OBZORJA PROŠLOSTI

    PRVI SOMBORSKI BUNJEVAČKO-ŠOKAČKI KALENDAR IZ 1882.

    Tradicija izdavanja kalendara javlja se u Južnih Slovena još u 17. i 18. veku, kada su počeli da izlaze prvi kalendari na hrvatskom i srpskom jeziku (prvi srpski kalendar štampao je Zaharije Orfelin, u Beču, 1783. godine). U 19. veku, ugledajući se na kalendar „Danica“ Vuka Karadžića, koji je počeo da izlazi 1826. godine, javlja se čitav niz kalendara koje su objavljivali knjižari i izdavači, kao i razne kulturne i verske ustanove u Srba i Hrvata. Uz kalendarski deo (sa označenim crkvenim praznicima), po pravilu su išli i prilozi u kojima je, osim korisnih saveta i pouka za domaćinstvo, trgovinu i zemljodelstvo, negovana i lepa književnost. Zbog toga su kalendari…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    ZELEN DOBOŠ DOBUJE, LAZA KOSTIĆ ROBUJE…

    Mada danas u senci njegovog pesništva i književnog, naučnog i umetničkog rada, politička deltanost Laze Kostića i njegova uloga u političkom životu srpskog naroda u drugoj polovini 19. veka bila je velika i značajna, kako konkretnim delovanjem, tako i idejama. Laza Kostić je “kao jedan od osnivača i najuglednijih članova Ujedinjene omladine srpske, Srpske narodne slobodoumne stranke i Narodno-liberalne stranke i kao neposredan saradnik najznačajnijih ličnosti iz političkog i kulturnog života srpskog naroda u to vreme, nastojao da pronađe najbolje i najefikasnije načine za ostvarivanje i realizaciju srpskih demokratskih težnji i nacionalnih ideala” (Dejan Mikavica – “Laza Kostić – politička biografija”). POČECI Posle mladalačkih aktivnosti u društvu peštanskih đaka „Preodnica“,…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    SOMBORSKI ROMI OD 16. DO 20. VEKA

    Prema najstarijem turskom defteru (popisu) Segedinskog sandžaka iz 1570. godine, u Somboru je popisano svega 13 hrišćanskih kuća, a na popisu je, u tri gradske mahale, zabeleženo i 217 muslimanskih kuća, kao i 17 turskih vojnika koji su služili u somborskoj tvrđavi (među popisanim turskim stanovništvom većina su, verovatno, bili naši sunarodnici islamske veroispovesti, pa je njih 60 bilo skorašnjih konvertita, odnosno bili su deca hrišćanskih roditelja, a sedmorica su zabeležena zavičajnim prezimenom „Bosna“). Na popisu je zabeležena i zasebna romska zajednica ili tzv. “ciganska mahala” (bilo ih je i hrišćana i muslimana), koja je brojala 12 kuća. Njihova imena su: Ali Abdulah sa sinom Janićijem, Žarko Radić, Todor Jovan,…

  • DAMARI RAVNICE,  Folkloristika,  Običaji,  RAVNIČARSKI DIVANI

    GODIŠNJI OBIČAJI SOMBORACA I SOMBORSKIH SALAŠARA

    Među običajima i verovanjima u somborskih Srba i Bunjevaca, kako po gradu, tako i po okolnim salašima, nalazio se znatan broj prastarih narodnih običaja vezanih za pojedine verske praznike i određena godišnja doba. – O Svetom Trifunu (1/14. februara), guščijem svecu, nasađivane su guske i nije se radilo u baštama. Vinogradari su na Svetog Trifuna odlazili u vinograde, orezivali čokot i zalivali ga vinom kako bi vinograd dobro rodio te godine. Verovalo se da najkasnije do Svetog Trifuna treba posejati žito. – Na Blagovesti (25. marta/7. aprila) nije se radilo, a posebno su se žene uzdržavale od svakog posla. Muž toga dana nije prilazio ženi jer bi se dete koje…

  • RAVNIČARSKI DIVANI

    PRIČA O STANIŠIĆKOM RATNOM ZAROBLJENIKU 

    U mojoj porodičnoj arhivi sačuvana je Potvrda o otpustu iz zarobljeničkog logora Mirka Stepanovića iz Stanišića (velikog nemačko-mađarsko-srpskog sela severno od Sombora), inače starijeg brata mog dede Ozrena. Mirko Stepanović (1902-1966) bio je predratni kraljevski žandarmerijski narednik, sa službom u Stanišiću, Belom Manastiru i Odžacima. Kada je Nemačka, sa svojim saveznicima, 6. aprila 1941. g. napala Kraljevinu Jugoslaviju, i Mirko je bio mobilisan, a već 12. aprila zarobili su ga pripadnici Vermahta. U junu 1941. godine, sa ostalim jugoslovenskim ratnim zarobljenicima srpske narodnosti, Mirko je bio prebačen u nemački logor za ratne zarobljenike XVII-A u Kajzerštajnbruhu, jugoistočno od Beča. U ovom logoru su od 1940. g. boravili francuski i belgijski…