Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

21. OKTOBAR 1944 – DAN OSLOBOĐENJA SOMBORA

Posle troipogodišnje okupacije Sombora pod Hortijevim fašističkim režimom, usled napredovanja sovjetske Crvene armije, početkom jeseni 1944. g. došlo je do opšteg rasula u mađarskoj državnoj vlasti na teritoriji Bačke i povlačenja mađarskih i nemačkih trupa, kao i dela nemačkog i mađarskog stanovništva.

Dan nakon oslobođenja Beograda, prethodnica sovjetskih trupa ušla je i u nebranjen Sombor, u prepodnevnim časovima 21. oktobra 1944. godine. Sovjetskim trupama komandovao je potpukovnik Huzivadze, koji je pred Gradskom kućom poslužen hlebom i solju, a zatim je sa balkona Gradske kuće okupljenima objavio da je nastupilo oslobođenje i da je prestala fašistička vlast.

Ulazak partizanskih i sovjetskih jedinica u Sombor, 21. oktobra 1944. god.

U popodnevnim časovima u Sombor su počeli da ulaze i borci Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, odnosno okolnih partizanskih odreda, među kojima i jedna četa Somborskog partizanskog odreda, koja je u grad ušla sa severne strane, dolazeći iz salaškog naselja Obzir. Do tog vremena na ulicama Sombora već se skupio narod koji je klicao Titu, ali i kralju Petru II, a partizani su držali govore sa kamiona. Tokom noći u Sombor su, iz pravca Stapara, ušli i ostali borci Somorskog partizanskog odreda, u kome je bilo oko 120 boraca.

Milorad Veselinović, komandant somborskog partizanskog odreda, u jesen 1944. god.
Ulazak partizana u Sombor na kamionu

Uprava gradom poverena je tek osnovanom Narodnooslobodilačkom odboru, na čijem je čelu bio Gligorije Gliša Rakić. Nove vlasti su, putem štampane objave, odmah naredile prikupljanje oružja od civilnih lica i razoružavanje svih mađarskih i nemačkih vojnika, privremeno su zabranile svako kretanje po gradu od sedam uveče do šest ujutro, kao i točenje alkohola, pa su zatvorene i sve gostionice. Najstrožim kaznama zaprećeno je izvršiocima krađa i narušiocima lične i imovinske bezbednosti građana,  kao i javnog reda i poretka, a ispred većine gradskih ustanova postavljene su straže (prvobitno je u stražarskoj službi bilo 30 građana, ali je posle njihov broj narastao na 300). U noći između 21. i 22. oktobra uhapšeni su saradnici okupatora, koji nisu pobegli sa nemačkom i mađarskom vojskom.

Već sutradan, komandant partizanskog odreda i politički komesar, osim vojne, preuzeli su i smenili civilnu vlast, koju je postavio sovjetski potpukovnik (članovi dotadašnjeg NOO ostali su da pomažu vojnim vlastima). Četiri dana kasnije vojna vlast je imenovala nov Narodnooslobodilački odbor, na čijem se čelu nalazio Lazar Plavšić. Članovi odbora bili uglavnom mlađi ljudi, mahom somborski Srbi i Bunjevci, a među njima je bilo radnika, zemljoradnika, zanatlija, trgovaca, studenata i činovnika (među poznatijim Somborcima u NOO ušli su slikar Milan Konjović, apotekar Đorđe Đurica Antić, sudija Gliša Rakić itd.). Građanstvo je bilo mobilisano na poslovima prikupljanja letine sa njiva, kao i na pomoćnim poslovima vezanim za boravak vojske. Usledile su i manifestacije, među kojima je najveća bila proslava Oktobarske rebvolucije, koja je održana na somborskoj glavnoj ulici, 7. novembra 1944. godine.

 

 

 

Oslobođenje Sombora – Prva proslava Oktobarske revolucije, 7. novembra 1944 (Milan Konjović, ulje na platnu, 1944)

Tokom narednih dana u Sombor je počeo da ulazi sve veći broj jugoslovenskih partizana i boraca sovjetske Crvene armije. U gradu je nekoliko nedelja boravio i komandant III Ukrajinskog fronta, sovjetski maršal Fjodor Ivanovič Tolbuhin, koji je prvo stanovao u današnjoj ulici Avrama Mrazovića (u kući br. 7), a zatim u vili na Bezdanskom putu. Grad je, ubrzo, postao važan vojni centar za pripremu daljih borbi protiv nemačkih snaga, a od 11. do 19. novembra 1944. godine, u vreme Batinske bitke, jedne od najvećih u završnim borbama na tlu Jugoslavije, Sombor je bio tehnički, mobilizacioni i bolnički centar. Kroz njega je tokom tih nedelja promarširalo više stotina hiljada sovjetskih vojnika Trećeg ukrajinskog fronta, a u gradskim bolnicama lečeno je preko 28.000 ranjenika. Mnogi mladi i borbama još nevični Somborci bili su mobilisani i stradali su u ovoj bitki, u kojoj je poginulo 648 partizana (od kojih 82 iz Sombora) i 1.237 boraca Crvene armije (deo njih sahranjen je na somborskom Partizanskom i crvenoarmejskom groblju).

Maršal Crvene armije Fjodor Ivanovič Tolbuhin

Pred odlazak somborskih partizana u Batinsku bitku (slika ispred Županije i u parku ispred ovog zdanja), početkom novembra 1944. god.
Partizanski borci pred početak Batinske bitke, prva polovina novembra 1944. god.
Partizanske jedinice pred početak Batinske bitke
Povratak partizanskih jedinica u Sombor nakon Batinske bitke, krajem novembra 1944. god.
Somborske bolničarke sa ranjenicima
Spomenik palim borcima na somborskom partizanskom groblju
Groblje poginulih boraca Crvene armije u Somboru

Na sličan način kao što je mađarska vojska prvih dana okupacije, u aprilu 1941. godine, bezrazložno pogubila više od stotinu nevinih srpskih civila, i partizani su (vojne vlasti i OZNA) tokom prvih nedelja i meseci svoje vlasti, pogubili znatan broj građana mađarske i nemačke nacionalnosti, ne vodeći računa o razlici između stvarne i izmišljene krivice. Broj stradalih građana Sombora prilikom višemesečne partizanske odmazde premašio je 2.000 duša.

Milan Stepanović

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.