Gradske vlasti su nameravale da započnu zidanje osnovne škole za somborsku rimokatoličku decu na području grada zvanom „Kruna“, na početku Malocrkvene (danas Njegoševe) ulice, a taj posed je, namenski, grad kupio 1868. g. za 1.400 forinti od ovdašnjeg bolničara Gabora Jablonskog (prema podacima iz 1857. g. u Somboru je bilo 945 učenika rimokatoličke veroispovesti – 403 bunjevačke, 280 mađarske i 262 nemačke narodnosti, od kojih su 473 dečaka i 472 devojčice). Predsednik Somborske štedionice, advokat Jožef Bartal, predložio je 1869. g. da za izgradnju buduće škole bude kupljeno 500.000 cigala (kako izgradnja škole nije počela prema planu, ove cigle su, nekoliko godina kasnije, iskorišćene za izgradnju novog zdanja somborske Gradske…
-
-
SOMBORAC – MAĐARSKI NACIONALNI HEROJ
Jedan od najistaknutijih vojnih komandanata u vreme Mađarske građanske revolucije 1848/49. g. bio je rođeni Somborac Jožef Švajdl. Rođen je u nemačkoj porodici, koja je u somborskim matičnim knjigama najranije zapisana 1792. godine, kao sin Jozefa Švajdla, blagajnika Komorske administracije u Somboru, i Terezije rođ. Hiltl, iz somborske nemačke porodice. Imenom Jozef Anton Švajdl krstio ga je 18. maja 1796. g. u somborskoj crkvi Sv. Trojstva ovdašnji župnik Matija Slatković, a na krštenju mu je kumovao plemić i inženjer Jožef Kiš, direktor Kanalskog društva i glavni projektant Francovog (Velikog bačkog) kanala, čije je prokopavanje bilo u toku. Rodna kuća Jožefa Švajdla nalazila se na mestu kasnije Škole za zabavilje, zabavišta…
-
SOMBORSKA SINAGOGA
Prva pojava jevrejskih stanovnika u Somboru zapisana je 1735. godine, u izveštaju o imovini preminulog kapetana somborskog graničarskog šanca Jovana Janka Brankovića, kada je zabeležen njegov dug somborskom Jevrejinu Elijahu (Iliji). Nešto kasnije (1751), u matičnoj knjizi krštenih somborskog franjevačkog manastira, zapisano je pokrštavanje somborskog Jevrejina Kristofa (kasnije Josifa Paula Kristofa) i njegov prelazak u rimokatoličku veroispovest. Nakon toga, nekoliko decenija u Somboru Jevreja nije bilo, sve do kraja osamdesetih godina 18. veka. Jevrejski trgovac Jakob Štajn iz Čonoplje, stalno se nastanio u Somboru 1789. godine, a već naredne godine u gradu su zabeležene tri jevrejske porodice (dve kuće porodice Štajn i jedna kuća porodice Hercog). Godine 1798. ovde je…
-
SOMBORKA – PRVA SRPSKA UČITELJICA I NASTAVNICA
Prva žena koja je radila kao učiteljica, a zatim i nastavnica u srpskim srednjim školama, bila je Sofija Jorgović rođ. Rajković. Rođena je u Somboru 1839. godine (po majci je bila unuka znamenitog somborskog pravoslavnog sveštenika Avrama Maksimovića, pisca prvog srpskog pčelarskog priručnika objavljenog 1810. godine, najzaslužnijeg za preseljenje Srpske preparandije iz Sentandreje u Sombor 1816. g. i prvog predsednika somborske Srpske čitaonice 1845. godine). Nakon završene osnovne škole bavila se ručnim radom, za koji je imala izuzetnog smisla, kao pitomica pl. Anke Nikolić, supruge Isidora Nikolića Srbogradskog, velikog župana bačkog u vreme Vojvodstva srpskog. Kada je 1863. godine, nakon šest godina braka, ostala udovica posle smrti svog supruga, somborskog…
-
KAKO SU U SOMBORU OBESILI TRIVU JOSIĆA
Sombor je još Poveljom slobodnog i kraljevskog grada iz 1749. g. dobio „Ius gladii“ ili „Pravo mača“, odnosno pravo izricanja smrtne presude. I to pravo neretko je i koristio, na gubilištu koje je podignuto severno od grada, na pustari Karakorija (sa desne strane Gakovačkog puta, kod salaškog naselja Nenadić). Grad je imao plaćenog dželata, a vešanja je uvek posmatrao velik broj građana. O jednom takvom vešanju svedočanstvo je ostavio somborski sveštenik Jovan Momirović, među Somborcima poznatiji kao „Pop-nemir“, inače nećak vladike Platona Atanackovića i deda po majci književnika Veljka Petrovića, koji je ovo dedino sećanje zapisao i objavio: […] Posle Mađarske bune ižđikao je korov hajdučije po celoj Ugarskoj. U…
-
KAKO SU SOMBORCI PROTELEFONIRALI
Navršilo se već 125 godina kako je, u jesen 1893. godine, u Somboru zazvonilo prvo redovno telefonsko zvonce, 17 i po godina nakon što je Aleksandar Grejam Bel izgovorio prve reči putem svog novog izuma nazvanog – telefon. U Somboru se Belovim telefonskim aparatom eksperimentisalo još u zimu 1877. godine (u isto vreme kad je počela njegova primena u SAD), a nabavljen je kao učilo u fizikalnoj zbirci somborske Srpske učiteljske škole (Preparandije) i njime se, putem telegrafskih žica koje su korišćene kao provodnik, ogledno razgovoralo između somborskih kuća, pa čak i između Sombora i okolnih naselja. Ipak, bilo je, očito, još prerano za njegovu komercijalnu upotrebu (o svemu tome…
-
BAJSKI SOKAK
Somborski Bajski sokak spada u red najpoznatijih gradskih ulica. Ovim imenom nekada se zvao deo Glavne ulice od Svetođurđevske crkve do šanca (današnjeg Venca Radomira Putnika), na koji se, u istom pravcu, nastavljao put prema Baji. Krajem 19. veka Bajski sokak je nazvan imenom Rakoci Ferenca, a između dva svetska rata nosila je ime srpskog kralja Petra I. Posle Drugog svetskog rata nazvana je imenom Žarka Zrenjanina, a zatim Vojvođanskom. Ipak, dugo sva ta često menjana imena ove ulice, nisu kod Somboraca mogla da zamene njeno staro ime – Bajski sokak. Zbog značaja koji je ova ulica dobila izgradnjom pruge i železničke stanice 1869. godine (tada je, sa svoje desne…
-
NIKOLA VUKIĆEVIĆ – UTEMELJITELJ SAVREMENE SRPSKE PEDAGOGIJE
Nikola Vukićević je rođen u Somboru, na Aranđelovdan, 8/20. novembra 1830. godine. Poticao je iz dve stare i ugledne somborske porodice (deda po majci, sveštenik Atanasije Zarić, bio je najbliži saradnik Avrama Mrazovića, dugogodišnji katiheta i nastavnik somborske „Norme“). Osnovnu školu završio je u rodnom gradu, prva dva razreda gimnazije u Segedinu, treći i četvrti razred polagao je u Baji, a peti i šesti razred gimnazije pohađao je u Sremskim Karlovcima, gde je bio najbolјi đak u svojoj generaciji. Još kao 15-togodišnji mladić nalazio se u martu 1845. g. među 72 osnivača Srpske čitaonice u Somboru. Prve literarne radove Vukićević je objavio 1846. g. u „Srpskom narodnom listu“ i almanahu…
-
SANJAR ZELENOG SOMBORA – Dr BENE ČIHAŠ
Vekovima je Sombor bio prašnjava ili blatnjava varoš, sa ili previše prašine, ili previše vlage. Tek krajem 19. veka, intenzivnim ozelenjavanjem svih delova grada, Sombor je promenio ove svoje klimatske osobine i postao panonska zelena oaza. Najzaslužniji za poduhvat ozelenjavanja Sombora svakako je dr Benjamin Bene Čihaš, koji spada u red najistaknutijih gradonačelnika Sombora tokom protekla dva i po stoleća. Preci dr Čihaša poreklom su bili iz Češke, a njegov predak Rupert Čiharnjak (kasnije Čihar i Čihaš), inače drvorezbar školovan u Beču, doselio se šezdesetih godina 18. veka u obližnje selo Prigrevicu Sentivan, s namerom da na području Bačke pravi skulpture svetaca za crkve koje su se masovno gradile po…
-
SLUGE, BIROŠI I NADNIČARI
Čitav jedan velik stalež, i to onaj najniži u društvenom poretku Sombora, neku vrstu gradskog proleterijata, činili su sluge, biroši i nadničari. Prema podacima iz 1772. g. u Somboru su bila 533 sluge (442 sluge i 91 sluškinja) i 55 nadničara. Popis iz 1828. g. beleži u gradu 726 slugu (538 slugu i 188 sluškinja). I u ovom delu društva ustalila se određena hijerarhija (na vrhu su bili lakeji, majurdžije ili išpani, kočijaši i kuvarice, a na dnu pastiri-čobani, odnosno čuvari rogate marve, konja, ovaca i svinja). Prema popisu iz 1857. g. u gradu, i na njemu pripadajućim salašima, bilo je 1.547 slugu i biroša i 3.373 nadničara, što je,…
