Prvi automobil u Somboru bio je vlasništvo imućnog Somborca Julija Đule Semzea, koji ga je, pred začuđenim sugrađanima, prvi put provozao Glavnom ulicom 1. aprila 1903. godine. Sa njim su, u tek kupljenom automobilu, bili i Fridrih Heteshajmer, direktor Tvornice mašina iz Novog Sada, kao i mehaničar Josip Sigeti. Automobil je dovezen iz Novog Sada, a na otvorenom putu razvijao je brzinu i do 45 km na čas. U narednim godinama automobile su posedovale i druge bogatije porodice, pa je 1912. g. jedan automobil zabeležen u vlasništvu Fedora Pavlovića, a auto je u to vreme imao i ovdašnji zubni lekar dr Kosta Grgurov. Godine 1907. dogodila se i prva automobilska saobraćajna…
-
-
BERBERI SU PRVI LJUDI…
Još krajem 15. veka, u Coborsentmihalju, naselju koje je prethodilo današnjem Somboru, postojali su berberi, pa je zapisano da je poljski vojvoda Žigmund (kasnije će postati i kralj Poljske) na proputovanju za Bač, krajem oktobra 1500. g. boravio u naselju Coborsentmihalj (koji on na latinskom beleži kao CzoMbor villa Sancti Michaelis), te da je na berberske usluge potrošio tri ugarska denara (denari su sitan srebrni novac). Berberi su prvi ljudi, pevalo se nekada. Šišali su, brijali, vadili zube, lečili visok pritisak pijavicama koje su držali u velikim staklenim teglama s bunarskom ili barskom vodom i koje su isisavale tzv. „nezdravu krv“, a već da su bili o svemu najobavešteniji u…
-
STARI SOMBORSKI SALAŠI
Bački salaš – mnogoopevan znamen poetičnosti prostora ravnice prostrte između Dunava i donjeg toka Tise – postoji, po mišljenjima istoričara i etnologa, još od 15 veka. Etimološko značenje naziva salaš korene ima u mađarskom jeziku, u reči szállás zabeležene najranije u 13. veku, sa značenjem zaštićeno mesto, odnosno azil (i u savremenom mađarskom jeziku ova odrednica ima značenje konačište, odnosno prenoćište). Na putopisnoj mapi Hejnriha Otendorfa pored Sombora je 1667. godine, na nemačkom, upisan toponim Salaš (Sallasch), a naziv sallasch zapisan je i 1735. g. na nemačkom jeziku u popisu ostavine somborskog kapetana Jovana Janka Brankovića. U dokumentu pisanom crkvenoslovenskim jezikom četrdesetih godina 18. veka pustare oko Sombora, ali i…
-
RIBLJI PAPRIKAŠ – KULTNO JELO GORNJEG PODUNAVLJA
Riblji paprikaš, danas kultno jelo Gornjeg Podunavlja, nekada je predstavljalo specijalitet siromašnih dunavskih alasa, koji je, vremenom, postao omiljen i među gradskim ili imućnijim svetom ovog podneblja. Smatra se kako se onaj prâvi riblji paprikaš priprema na relativno uskom prostoru Podunavlja, od grada Baje u Mađarskoj, do Bogojeva u Srbiji (Bačvani još, sa srokom, kažu: „Od Mohača pa do Bača“), odnosno na dužini od svega stotinjak kilometara, i to sa obe strane reke (ređaju se tu, od Baje, brojna naselja „zone ribljeg paprikaša“ – Batmonoštor, Nađbaračka, Davod, Santovo, Bački Breg, Bezdan, Batina, Zmajevac, Suza, Bački Monoštor, Sombor, Kupusina, Apatin, Sonta, Bogojevo i Bač, ali odnedavno i Osijek, Dalj i Vukovar).…
-
FOTOGRAFI I FOTOGRAFIJE STAROG SOMBORA
Za razliku od nekih drugih okolnih panonskih gradova slične veličine, Sombor, pre pojave prvih fotografija, nema značajniji broj sačuvanih veduta, niti crteža ili slika grada iz nešto dalje prošlosti. Okviran izgled nekadašnjeg Sombora nalazi se na četiri vedute, od kojih su tri nastale tokom logorovanja austrijske carske vojske kraj Sombora tokom 1697/98. godine (čiji su autori vojni kartograf Fransoa Nikola Spar de Besndorf i vojni inženjer Lopold Franc fon Rozenfeld), a jedna se nalazi na mapi vlastelinskih poseda Baranje iz 1700. godine. Tokom narednih 110 godina o Somboru ne postoji sačuvan celovit vizuelni zapis, osim pojedinačnih arhitektonskih crteža nekih gradskih građevina – Svetođurđevske crkve iz 1763, Grašalkovićeve palate, kapele Sv.…
-
ĐERAM
Prastari đermovi, kao neki panonski svetionici i orijentiri, već vekovima stoje u ravnici. Rasuti bunari sa đermovima po bačkim i banatskim pustarama i salašima, bili su jedini izvor pitke vode za ljude i marvu po ovim beskrajnim prostranstvima, kao na ovoj fotografiji poznatog somborskog lekara, pasioniranog fotografa, etnografa i planinara dr Radivoja Simonovića, nastaloj 1900. g. kraj somborskog salaškog naselja Bukovac. Postojali su i korišćeni su na panosnkim prostorima još u srednjem veku. Đeram je radio na principu poluge. Najčešće je bio načinjen od bagremovog drveta, sa račvastim potpornim stubom i rudom, na kojoj se nalazi teg (kamen ili panj). Voda je iz bunara vađena drvenom kofom (vedricom), privezanom za…
-
ALA VOLEM, PA VOLEM… (O UZGOJU VOLOVA U SOMBORU)
Ala volem pa volem, sa dva vola da orem, pevali su stihovi stare gajdaše vojvođanske pesme. A sve do početka 20. veka vojvođanski paori su orali isključivo s volovima. Dok su koristili drvene plugove (tzv. „pemce“), za oranje je u jaram prezano po šest ili osam volova, zavisno od vrste i kvaliteta zemljišta. Kasnije, kada su počeli da se koriste gvozdeni plugovi, prezalo se u jaram po četiri vola (prema podatku iz 1872. g. na somborskim salašima bila su 952 drvena i samo 103 gvozdena pluga). Snaga volova bila je velika i ravnomerna, pa su i najteže poslove radili lagano ali pouzdano. Kada su držani čisto, volovi su bili dugo zdravi. Volovi su…
-
…PA I ŽENE PIJU VINA (VINOGRADARSTVO U SOMBORU)
Od Sombora, valjda, nema predela koji je manje pogodan za vinogradarstvo, a u kome su ljudi (i žene) bili tako privrženi vinu, da su grad, stolećima, potpuno okruživali svojim brojnim vinogradima. Još je u tursko doba, na poreskom popisu (defteru) iz 1570. godine, zapisano da Somborci gaje vinovu lozu i plaćaju 80 akči za površine vinograda koje su bile veće od 20 dunuma (jedan dunum je iznosio oko deset ari ili 1.000 m2). Nepun vek kasnije, znameniti turski putopisac Evlija Čelebi, prilikom obilaska Sombora 1665. godine, piše kako je Sombor velika varoš okružena vinogradima, baštama i ograđenim vrtovima. Zapis mladog turskog oficira Osman-age Temišvarskog iz 1688. godine, svedoči da je,…
-
APATINSKI ALASI
Još od srednjeg veka u Apatinu je ribolov bio glavna privredna grana ovog naselja, koje je tim imenom zapisano još 1350. godine, u posedu Kaločke nadbiskupije. Kada je, polovinom 18. veka, naselje obnovljeno nakon što su ovde kolonizovani Nemci sa Rajne, ribolov je ponovo postao osnovno zanimanje velikog broja stanovnika Apatina. Krajem 18. veka u Apatinu je bilo čak 200 profesionalnih ribara, a od 1773. g. postojao je privilegovani apatinski ribarski, lađarski i mlinarski ceh, a austrijski car Franc I dodelio je 1830. g. apatinskim ribarima isklјučivo pravo da organizuju ribolov na Dunavu od Mohača pa do Oršave (Đerdapa). Svaki alas obeležio bi svoju kuću znamenjem svog ceha, a središnji…
-
TAJNA ALHEMIJA SOMBORSKOG SIRA
Nekada razgranato i razvijeno ovčarstvo ovdašnjih salašara omogućavalo je proizvodnju čuvenog somborskog ovčijeg sira, koji je po kakvoći i omiljenosti mogao ravnopravno da se meri sa tada najpoznatijim nemačkim i mađarskim sirevima. Spravljanje sira bilo je, nesumnjivo, i nasleđe koje su ovdašnji Srbi (potom i Bunjevci) prenosili u seobama od početka 15. do polovine 18. veka iz svoje brdske ili planinske postojbine (srednjovekovna Srbija bila je veliki proizvođač i izvoznik sireva). Okolina današnjeg Sombora je još na mapi Janoša Žambokija iz 1579. g. bila obeležena crtežom stada ovaca i čobana, što je, očito, ukazivalo na razvijeno ovčarstvo još u to vreme. Prema popisu iz 1699. g. Somborci su gajili 1.060…
