U okolini Sombora reformati ili kalvinisti pojavljuju se još krajem 16. veka, u vreme turske uprave, a u gradu su zabeleženi i krajem tridesetih godina 18. veka, kada su ovdašnji franjevci preveli iz reformatske i evangelističke u katoličku veroispovest više somborskih građana, mahom doseljenih Mađara i Nemaca. Reformatska vera bila je raširena posebno među Mađarima u Erdelju (Transilvaniji) Novi podaci o Somborcima reformatske veroispovesti zabeleženi su 1820. i 1836/37. godine, kada je u gradu živelo samo dvoje, odnosno troje reformata. Prema podacima iz 1844. g. u Somboru je živelo 12, 1863. g. 20, a 1878. g. 77 žitelja reformatske veroispovesti. Njihov broj je narednih godina i decenija bio u stalnom…
-
-
KRONIĆ PALATA – MRAČNE TAJNE LEPOG ZDANJA
Dr Stevan Kronić (1852-1920), imućni somborski advokat i zemljoposednik, bio je poreklom iz stare somborske porodice, koja je u gradu zabeležena još početkom 18. veka. Mada je bio sin somborskog opančara Andrije Ace Kronića, Stevan je uspeo da završi studije prava u Budimpešti. U vreme svog najvećeg bogatstva dr Stevan Kronić je posedovao preko 800 jutara zemlje, a zakupljivao je i udaljene pustare, poput Ilinaca, u opštini Borovo, u istočnoj Slavoniji. On je, početkom 20. veka, na Vencu Etveš Jožefa (Živojina Mišića), podigao jednospratno porodično zdanje klasične lepote, građeno u stilu eklekticizma, koje su Somborci prozvali Kronić-palatom. Zdanje je sagrađeno na nekadašnjem posedu porodice Vlaškalić, koji se 1837. g. prostirao…
-
VAJDINGEROVA PALATA
Prvobitno učiteljska, a zatim trgovačka jevrejska porodica Vajdinger doseljena je u Sombor šezdesetih godina 19. veka. Aleksandar Vajdinger je uskoro zatražio dozvolu gradskih vlasti za trgovinu barutom, a nešto kasnije otvorio je dobro snabdevenu i lepo uređenu prodavnicu mešovitom robom na uglu nekadašnje Školske ulice (Laze Kostića) i Venca Eržebet (Petra Bojovića), preko puta hotela „Lovački rog“, koju preporučuje kupcima 1882. godine, kao mesto na kome sve može da se nabavi. Kuća i radnja Aleksandra Vajdingera nalazili su se na posedu koji je u prvoj polovini 19. veka pripadao tada najimućnijem somborskom jevrejskom trgovcu Lazaru Štajnu, a kasnije njegovom nasledniku Marku Štajnu (Lazar Štajn, potomak prve i najstarije somborske jevrejske…
-
KONJOVIĆEVA PALATA
Preko puta tornja i zapadnog pročelja Svetođurđevske crkve nalazila se prizemna kuća dugogodišnjeg upravitelja somborske Srpske učiteljske škole, pedagoga i pisca Nikole Vukićevića (1830-1910). Kuća je ranije pripadala Atanasiju Zariću, Vukićevićevom dedi po majci, inače svešteniku ovdašnje Svetođurđevske crkve i katiheti somborske „Norme“ (sinu sveštenika Kirila Zarića, a unuku Zaharija Bungurovića, najstarijeg zapisanog sveštenika somborske crkve Sv. Jovana Preteče). Oženivši se Vukićevićevom ćerkom Verom, dr David Konjović, ugledan somborski advokat i poslanik u ugarskom Saboru (otac slikara Milana Konjovića), podigao je 1912. g. na mestu stare Vukićevićeve kuće novu prostranu dvospratnicu (za tu namenu podigao je zajam od 125.00 kruna u Sibinskoj banci) Zgrada je sagrađena prema planu arhitekte Šandora…
-
PALATA NIKOLIĆA
Ugledni somborski advokat dr Đorđe Đura Nikolić (1859-1935), dugogodišnji gradski kapetan i ugarski kraljevski ministartski savetnik, poznat po svojoj strogosti (u Somboru je, nakon što je Đura Nikolić nemilosrdnim kažnjavanjem prestupnika uspeo da iskoreni velike i učestale krađe konja i marve po salašima, spevana pesmica: Bog da živi Nikolića Đuru, / mnogima je taj dao po turu), podigao je 1906. g. na glavnoj ulici, na mestu svoje prethodne kuće, novu jednospratnicu, prema projektu koji je 1905. g. sačinio arhitekta Karel Bernhart (izveštaj o završetku gradnje ovog zdanja gradski inženjer podneo je 1909. godine). Otac Đure Nikolića, nekadašnji carski komesar, gradski blagajnik i rukovodilac gradskog katastra Ignjat Nikolić bio je rodom…
-
ČETIRI SOMBORSKA VENCA
Četiri široke ulice koje omeđuju staro gradsko jezgro (nekadašnji „Šanac“, odnosno Unutrašnju varoš, a današnji „Venac“) nastale su na mestu velikog odbrambenog turskog šanca, iskopanog oko 1684/85. godine, u vreme nadiranja austrijske carske vojske kroz Ugarsku. Šanac nije poslužio zamišljenoj svrsi jer su austrijske trupe u kasno leto 1687. g. grad osvojile bez borbe, ali je, uskoro, kroz turski šanac puštena voda, pa su se u njega slivale i sve vode skupljene u središtu grada. Mape Sombora iz 18. i 19. veka jasno prikazuju šanac sa vodom, koji je, delimično, bio zatrpan već prvih decenija 19. veka, a potpuno tek dvadesetih godina 20. veka. Sa obe strane šanca građene su…
-
TREĆI VEK SOMBORSKOG ZATVORA
Verovatno da nema grada u Srbiji, a moguće je i u okruženju, u kome se zatvor nalazi na istom mestu i u istom zdanju već 210 godina, kao što je to slučaj u Somboru. Kada je 1786. g. car Josif II odredio da Sombor postane županijsko središte, u podrumima nekadašnjeg franjevačkog samostana bile su smeštene ćelije županijskog zatvora. To je ogorčilo prvog somborskog hroničara, franjevca fra Bonu Mihaljevića, koji je u svom spevu „Kripost posli smerti živi…“, napisanom ikavicom i bunjevačkim narečjem, zabeležio kako car manastir komitatu (županiji) prida / da tamnice odma ovdi zida. Već 1787. g. Bačka županija (od 1802. g. Bačko-bodroška), načinala je plan za izgradnju nove…
-
SOMBORSKA KARMELIĆANSKA CRKVA I SAMOSTAN
Somborska rimokatolička crkvena opština obratila se, još 1818. godine, ugarskom Kraljevskom namesničkom veću, sa molbom da joj se besplatno dodeli plac za izgradnju nove katoličke crkve u Somboru, pošto je crkva Svetog Trojstva postala pretesna za velik broj vernika. Gradski senat se saglasio sa ovom molbom, ali se nakon toga zastalo, pa su vernici 1826. g. ponovo predložili da započnu radovi na izgradnji nove crkve. Gradske vlasti su 1828. g. taj predlog prihvatile i imenovale komisiju koja je trebalo da odredi mesto na kome će crkva biti podignuta, što je i učinjeno do 1833. godine, kada je na gradskom Vašarištu, sa severoistočne strane od zdanja Županije, određeno zemljište za zidanje nove…
-
SVETOPRETEČEVA (MALA PRAVOSLAVNA) CRKVA U SOMBORU
Crkva Sv. Jovana Preteče, u Somboru znana i kao Svetopretečeva ili Mala pravoslavna crkva, jedino je somborsko zdanje koje ima status kulturnog dobra od izuzetnog značaja. Prema zapisanom predanju, koje istorija i arheologija nisu potvrdile, na mestu ove crkve, još pre dolaska Turaka, nalazila se hrišćanska bogomolјa, koju su Turci, nakon zauzimanja Sombora 1541. godine, pretvorili u džamiju. Posle povlačenja Turaka, krajem leta 1687. godine, pravoslavni stanovnici Sombora su, kako svedoče stari letopisi i zapisi, preuzeli džamiju i pretvorili je u pravoslavni hram Sv. Jovana Preteče. Uklanjajući se pred Turcima u vreme tzv. „Varadinskog“ rata, kaluđeri fruškogorskog manastira Jaska preneli su 1716. g. u somborsku Svetopretečevu crkvu mošti poslednjeg srpskog…
-
CRKVA PRESVETOG TROJSTVA I ŽUPNI DVOR U SOMBORU
O duhovnom životu somborskih rimokatolika tokom većeg dela 17. i 18. stoleća, brinuli su franjevci provincije Bosne Srebrne. Najstariji sačuvan zapis o boravku franjevaca u Somboru potiče iz 1634. godine, par decenija posle doseljavanja prvih bunjevačkih porodica sa prostora Kliškog i Ličkog sandžaka. Prema zapisu beogradskog biskupa, franjevca Marina Ibrašimovića, koji je 1649. g. krizmao somborske rimokatoličke vernike, u gradu je tada bilo 30 rimokatoličkih kuća, a crkva još nije postojala. U izveštaju beogradskog biskupa Matije Benlića iz 1653. g. navodi se da u Somboru postoji mala rimokatolička kapela, sa potrebnim priborom za služenje svete mise. Franjevačka rezidencija u Somboru ustanovljena je do kraja osamdesetih godina 17. veka (zapisana je…
