O duhovnom životu somborskih rimokatolika tokom većeg dela 17. i 18. stoleća, brinuli su franjevci provincije Bosne Srebrne. Najstariji sačuvan zapis o boravku franjevaca u Somboru potiče iz 1634. godine, par decenija posle doseljavanja prvih bunjevačkih porodica sa prostora Kliškog i Ličkog sandžaka. Prema zapisu beogradskog biskupa, franjevca Marina Ibrašimovića, koji je 1649. g. krizmao somborske rimokatoličke vernike, u gradu je tada bilo 30 rimokatoličkih kuća, a crkva još nije postojala. U izveštaju beogradskog biskupa Matije Benlića iz 1653. g. navodi se da u Somboru postoji mala rimokatolička kapela, sa potrebnim priborom za služenje svete mise. Franjevačka rezidencija u Somboru ustanovljena je do kraja osamdesetih godina 17. veka (zapisana je…
-
-
SOMBORSKI BIOSKOPI
Najstariji targ o prikazivanju filmskih predstava u Somboru potiče s početka 1903. godine, kada su 23. januara somborski gimnazijalci prirustvovali jednoj od prvih (ako ne i prvoj) filmskih projekcija, odnosno gledali su, kako piše u Godišnjem izveštaju somborske Državne gimnazije za školsku 1902/03. godinu, zanimljive i poučne pokretne slike Gustava Krostava. Prve javne filmske predstave u Somboru prikazivao je tokom 1906. g. putujući bioskop Antona Janeza iz Budimpešte, koji je gostovao po svim većim vojvođanskim gradovima (on je filmske predstave priređivao u Somboru i 1910. godine). Iste godine Somborac Ernest Bošnjak doneo je u Sombor iz Beča prvi kino-projektor marke „Leon Gaumont“, a već naredne 1907. g. prikazivao je, četiri…
-
SOMBORSKI SOKOLI I SOKOLSKI DOM
U Somboru je još početkom sedamdesetih i tokom osamdesetih godina 19. veka počeo da se razvija organizovan sportski i takmičarski i sportski život (mačevalački, gimnastički, atletičarski, plivački, teniserski i konjički). Somborski Srbi su još 1907. g. počeli da rade na osnivanju srpskog „Sokola“, a istovremeno su tražili i pomoć za izgradnju doma. Pravila Srpskog sokolskog društva „Bratstvo“ u Somboru odobrilo je ugarsko Ministarstvo unutrašnjih dela 1911. godine, a prvi predsednik somborskih srpskih sokola bio je ovdašnji advokat i poslanik u ugarskom saboru dr David Konjović. Već 1912. g. ovde je osnovan još jedan srpski „Soko“, čijim radom je rukovodio sveštenik Milutin Gavrilović, ali je nadležno ministarstvo tri puta odbilo da…
-
DUŽIONICA (DUŽIJANCA)
U somborskih, subotičkih i ostalih bačkih Bunjevaca tradicionalno je, po završetku žetve, proslavljana Dužionica (Dužijanca), stara porodična, a kasnije opšta zemljoradnička svečanost, koju su njihovi preci preneli iz nekadašnje postojbine, kada su se pre više od tri veka doselili u severnu i severozapadnu Bačku (Jovan Erdeljanović beleži ovaj običaj u Sinjskoj krajini pod imenom „Doženjancija“, u Lici „Dožinjancija“, a u dalmatinskoj Zagori „Dožencija“). U Somboru je ustaljen naziv ove manifestacije “Dužionica”, a kod većina ostalih Bunjevaca u Bačkoj (u Subotici i drugim naseljima sa bunjevačkim stanovništvom) manifestacija se naziva “Dužijanca”. U ranijim vremenima, dok je Dužionica bila porodična svečanost, kada se žetva završi, očisti i uredi njiva, risaruše su plele…
-
VRŠIDBA
U danima nakon završene žetve, požnjeveno žito se prenosilo do salaškog ili kućnog guvna, gde je narednih nedelja trajala vršidba. Vršidba je obavljana pomoću volova ili nepotkovanih konja (smatralo se da volovi bolje vrhu žito nego konji i da manje balegaju). Guvno je prethodno moralo da bude očišćeno, poliveno vodom i poravnato, bez pukotina u zemlji da u njih ne bi padalo ovršeno seme, a deo guvna na kome se vrhlo bilo je prečnika od deset do 15 metara. Volovi ili konji (od tri ili četiri, pa do 12 grla) ponegde su bili slobodni, mada češće užetom vezani za alku ili omču na stožeru (visokom kocu ili stubu). Na vršalj…
-
SOMBORSKA JAVNA KUPATILA
U vreme kada nije postojao vodovod, a samo su retke i imućne kuće imale kupatila s kadom i velikom gvozdenom peći za grejanje vode, najveći deo građana, posebno izvan letnjeg perioda, koristio je, od polovine 19. veka, javna parna kupatila, kojih je u Somboru bilo nekoliko. Još u tursko vreme u Somboru su postojala javna kupatila (hamami), od kojih se najveće nalazilo na prostoru današnje Gimnazije, nedaleko od pašinog konaka. Prema zapisu hronike Bone Mihaljevića, iz nekadašnjeg somborskog turskog kupatila sačuvan je i kameni umivaonik, koji su, nakon odlaska Turaka, somborski franjevci preneli iz ostataka hamama u dvorište svog samostana, gde su ga koristili uz bunar, a umivaonik je kasnije…
-
SOMBORSKA CENTRALNA ŠKOLA
Gradske vlasti su nameravale da započnu zidanje osnovne škole za somborsku rimokatoličku decu na području grada zvanom „Kruna“, na početku Malocrkvene (danas Njegoševe) ulice, a taj posed je, namenski, grad kupio 1868. g. za 1.400 forinti od ovdašnjeg bolničara Gabora Jablonskog (prema podacima iz 1857. g. u Somboru je bilo 945 učenika rimokatoličke veroispovesti – 403 bunjevačke, 280 mađarske i 262 nemačke narodnosti, od kojih su 473 dečaka i 472 devojčice). Predsednik Somborske štedionice, advokat Jožef Bartal, predložio je 1869. g. da za izgradnju buduće škole bude kupljeno 500.000 cigala (kako izgradnja škole nije počela prema planu, ove cigle su, nekoliko godina kasnije, iskorišćene za izgradnju novog zdanja somborske Gradske…
-
KAKO SU SOMBORCI PROTELEFONIRALI
Navršilo se već 125 godina kako je, u jesen 1893. godine, u Somboru zazvonilo prvo redovno telefonsko zvonce, 17 i po godina nakon što je Aleksandar Grejam Bel izgovorio prve reči putem svog novog izuma nazvanog – telefon. U Somboru se Belovim telefonskim aparatom eksperimentisalo još u zimu 1877. godine (u isto vreme kad je počela njegova primena u SAD), a nabavljen je kao učilo u fizikalnoj zbirci somborske Srpske učiteljske škole (Preparandije) i njime se, putem telegrafskih žica koje su korišćene kao provodnik, ogledno razgovoralo između somborskih kuća, pa čak i između Sombora i okolnih naselja. Ipak, bilo je, očito, još prerano za njegovu komercijalnu upotrebu (o svemu tome…
-
BAJSKI SOKAK
Somborski Bajski sokak spada u red najpoznatijih gradskih ulica. Ovim imenom nekada se zvao deo Glavne ulice od Svetođurđevske crkve do šanca (današnjeg Venca Radomira Putnika), na koji se, u istom pravcu, nastavljao put prema Baji. Krajem 19. veka Bajski sokak je nazvan imenom Rakoci Ferenca, a između dva svetska rata nosila je ime srpskog kralja Petra I. Posle Drugog svetskog rata nazvana je imenom Žarka Zrenjanina, a zatim Vojvođanskom. Ipak, dugo sva ta često menjana imena ove ulice, nisu kod Somboraca mogla da zamene njeno staro ime – Bajski sokak. Zbog značaja koji je ova ulica dobila izgradnjom pruge i železničke stanice 1869. godine (tada je, sa svoje desne…
-
SLUGE, BIROŠI I NADNIČARI
Čitav jedan velik stalež, i to onaj najniži u društvenom poretku Sombora, neku vrstu gradskog proleterijata, činili su sluge, biroši i nadničari. Prema podacima iz 1772. g. u Somboru su bila 533 sluge (442 sluge i 91 sluškinja) i 55 nadničara. Popis iz 1828. g. beleži u gradu 726 slugu (538 slugu i 188 sluškinja). I u ovom delu društva ustalila se određena hijerarhija (na vrhu su bili lakeji, majurdžije ili išpani, kočijaši i kuvarice, a na dnu pastiri-čobani, odnosno čuvari rogate marve, konja, ovaca i svinja). Prema popisu iz 1857. g. u gradu, i na njemu pripadajućim salašima, bilo je 1.547 slugu i biroša i 3.373 nadničara, što je,…
