Prva pojava jevrejskih stanovnika u Somboru zapisana je 1735. godine, u izveštaju o imovini preminulog kapetana somborskog graničarskog šanca Jovana Janka Brankovića, kada je zabeležen njegov dug somborskom Jevrejinu Elijahu (Iliji). Nešto kasnije (1751), u matičnoj knjizi krštenih somborskog franjevačkog manastira, zapisano je pokrštavanje somborskog Jevrejina Kristofa (kasnije Josifa Paula Kristofa) i njegov prelazak u rimokatoličku veroispovest. Nakon toga, nekoliko decenija u Somboru Jevreja nije bilo, sve do kraja osamdesetih godina 18. veka. Jevrejski trgovac Jakob Štajn iz Čonoplje, stalno se nastanio u Somboru 1789. godine, a već naredne godine u gradu su zabeležene tri jevrejske porodice (dve kuće porodice Štajn i jedna kuća porodice Hercog). Godine 1798. ovde je…
-
-
SOMBORKA – PRVA SRPSKA UČITELJICA I NASTAVNICA
Prva žena koja je radila kao učiteljica, a zatim i nastavnica u srpskim srednjim školama, bila je Sofija Jorgović rođ. Rajković. Rođena je u Somboru 1839. godine (po majci je bila unuka znamenitog somborskog pravoslavnog sveštenika Avrama Maksimovića, pisca prvog srpskog pčelarskog priručnika objavljenog 1810. godine, najzaslužnijeg za preseljenje Srpske preparandije iz Sentandreje u Sombor 1816. g. i prvog predsednika somborske Srpske čitaonice 1845. godine). Nakon završene osnovne škole bavila se ručnim radom, za koji je imala izuzetnog smisla, kao pitomica pl. Anke Nikolić, supruge Isidora Nikolića Srbogradskog, velikog župana bačkog u vreme Vojvodstva srpskog. Kada je 1863. godine, nakon šest godina braka, ostala udovica posle smrti svog supruga, somborskog…
-
KAKO SU U SOMBORU OBESILI TRIVU JOSIĆA
Sombor je još Poveljom slobodnog i kraljevskog grada iz 1749. g. dobio „Ius gladii“ ili „Pravo mača“, odnosno pravo izricanja smrtne presude. I to pravo neretko je i koristio, na gubilištu koje je podignuto severno od grada, na pustari Karakorija (sa desne strane Gakovačkog puta, kod salaškog naselja Nenadić). Grad je imao plaćenog dželata, a vešanja je uvek posmatrao velik broj građana. O jednom takvom vešanju svedočanstvo je ostavio somborski sveštenik Jovan Momirović, među Somborcima poznatiji kao „Pop-nemir“, inače nećak vladike Platona Atanackovića i deda po majci književnika Veljka Petrovića, koji je ovo dedino sećanje zapisao i objavio: […] Posle Mađarske bune ižđikao je korov hajdučije po celoj Ugarskoj. U…
-
KAKO SU SOMBORCI PROTELEFONIRALI
Navršilo se već 125 godina kako je, u jesen 1893. godine, u Somboru zazvonilo prvo redovno telefonsko zvonce, 17 i po godina nakon što je Aleksandar Grejam Bel izgovorio prve reči putem svog novog izuma nazvanog – telefon. U Somboru se Belovim telefonskim aparatom eksperimentisalo još u zimu 1877. godine (u isto vreme kad je počela njegova primena u SAD), a nabavljen je kao učilo u fizikalnoj zbirci somborske Srpske učiteljske škole (Preparandije) i njime se, putem telegrafskih žica koje su korišćene kao provodnik, ogledno razgovoralo između somborskih kuća, pa čak i između Sombora i okolnih naselja. Ipak, bilo je, očito, još prerano za njegovu komercijalnu upotrebu (o svemu tome…
-
BAJSKI SOKAK
Somborski Bajski sokak spada u red najpoznatijih gradskih ulica. Ovim imenom nekada se zvao deo Glavne ulice od Svetođurđevske crkve do šanca (današnjeg Venca Radomira Putnika), na koji se, u istom pravcu, nastavljao put prema Baji. Krajem 19. veka Bajski sokak je nazvan imenom Rakoci Ferenca, a između dva svetska rata nosila je ime srpskog kralja Petra I. Posle Drugog svetskog rata nazvana je imenom Žarka Zrenjanina, a zatim Vojvođanskom. Ipak, dugo sva ta često menjana imena ove ulice, nisu kod Somboraca mogla da zamene njeno staro ime – Bajski sokak. Zbog značaja koji je ova ulica dobila izgradnjom pruge i železničke stanice 1869. godine (tada je, sa svoje desne…
-
NIKOLA VUKIĆEVIĆ – UTEMELJITELJ SAVREMENE SRPSKE PEDAGOGIJE
Nikola Vukićević je rođen u Somboru, na Aranđelovdan, 8/20. novembra 1830. godine. Poticao je iz dve stare i ugledne somborske porodice (deda po majci, sveštenik Atanasije Zarić, bio je najbliži saradnik Avrama Mrazovića, dugogodišnji katiheta i nastavnik somborske „Norme“). Osnovnu školu završio je u rodnom gradu, prva dva razreda gimnazije u Segedinu, treći i četvrti razred polagao je u Baji, a peti i šesti razred gimnazije pohađao je u Sremskim Karlovcima, gde je bio najbolјi đak u svojoj generaciji. Još kao 15-togodišnji mladić nalazio se u martu 1845. g. među 72 osnivača Srpske čitaonice u Somboru. Prve literarne radove Vukićević je objavio 1846. g. u „Srpskom narodnom listu“ i almanahu…
-
SANJAR ZELENOG SOMBORA – Dr BENE ČIHAŠ
Vekovima je Sombor bio prašnjava ili blatnjava varoš, sa ili previše prašine, ili previše vlage. Tek krajem 19. veka, intenzivnim ozelenjavanjem svih delova grada, Sombor je promenio ove svoje klimatske osobine i postao panonska zelena oaza. Najzaslužniji za poduhvat ozelenjavanja Sombora svakako je dr Benjamin Bene Čihaš, koji spada u red najistaknutijih gradonačelnika Sombora tokom protekla dva i po stoleća. Preci dr Čihaša poreklom su bili iz Češke, a njegov predak Rupert Čiharnjak (kasnije Čihar i Čihaš), inače drvorezbar školovan u Beču, doselio se šezdesetih godina 18. veka u obližnje selo Prigrevicu Sentivan, s namerom da na području Bačke pravi skulpture svetaca za crkve koje su se masovno gradile po…
-
SLUGE, BIROŠI I NADNIČARI
Čitav jedan velik stalež, i to onaj najniži u društvenom poretku Sombora, neku vrstu gradskog proleterijata, činili su sluge, biroši i nadničari. Prema podacima iz 1772. g. u Somboru su bila 533 sluge (442 sluge i 91 sluškinja) i 55 nadničara. Popis iz 1828. g. beleži u gradu 726 slugu (538 slugu i 188 sluškinja). I u ovom delu društva ustalila se određena hijerarhija (na vrhu su bili lakeji, majurdžije ili išpani, kočijaši i kuvarice, a na dnu pastiri-čobani, odnosno čuvari rogate marve, konja, ovaca i svinja). Prema popisu iz 1857. g. u gradu, i na njemu pripadajućim salašima, bilo je 1.547 slugu i biroša i 3.373 nadničara, što je,…
-
GOSTIONICA “PAKAO”
Kuća u kojoj se nalazila gostionica danteovskog imena „Pakao“, svakako najčudnijeg naziva u Somboru, koji inače nije oskudevao u neobičnim nazivima svojih bircuza, trajala je skoro dva veka. U obliku obrnutog slova L ovo veliko prizemno zdanje, tada vlasništvo Jozefa Gecija, sazidao je 1789. g. Johan Kosag, sa zapadne strane gradskog šanca. Bila je to jedna od prvih somborskih građevina za koju je bio načinjen arhitektonski plan sa crtežom kuće, koji je sačuvan u fondovima gradskog Magistrata u Istorijskom arhivu. Fasada zdanja u kome se nalazila ova gostionica infernovskog naziva imala je šest prozora i sedam jonskih pilastera, a svakom prozoru je odgovarao po jedan podrumski prozor. U središnjem delu…
-
ŠUMANOVIĆ
Sava Šumanović je jedna od ključnih i kultnih figura vojvođanske i srpske umetnosti između dva svetska rata. Rođen je 1896. g. u Vinkovcima, u imućnoj srpskoj porodici. Posle osnovne škole koju je završio u Šidu, pohađao je gimnaziju u Zemunu, nakon čega uči slikarstvo u Zagrebu. Od 1920. g. boravi u Parizu i slika u iznajmljenom ateljeu na Monparnasu, a istovremeno pohađa časove kod poznatog likovnog pedagoga Andrea Lota. Kasnije, neko vreme, živi u Zagrebu, zatim na potezu Pariz – Zagreb – Šid. Godine 1927. naslikao je u Parizu svoje remek delo i “zenitnu tačku Šumanovićeve strasti”, sliku “Pijana lađa”, posle koje, zbog nervnog rastrojstva, počinje da se leči i…
