DAMARI RAVNICE,  Muzika

U TOM SOMBORU – PESMA KOJU JE NAPISAO ZIDAR

U staroj i znamenitoj somborskoj bunjevačkoj porodici Marković, rođen je 1876. g. Blaško Marković, koji je, nakon završene osnovne škole, izučio u rodnom gradu zidarski zanat (a zidari su u Somboru, krajem 19. i početkom 20. veka, skoro isključivo bili Bunjevci). Osim zidarstvom, Blaško Marković je bio i odličan prim-tamburaš u jednom od nekoliko ovdašnjih tamburaških orkestara (u Somboru su u to vreme postojale četiri mađarske i pet srpskih, odnosno bunjevačkih tamburaških „bandi“). I sam sklon komponovanju i pisanju pesama, Blaško Marković je, verovatno oko 1913. godine, napisao muziku i tekst nadaleko poznate pesme „U tom Somboru“, koja će dugo nadživeti svog autora.

Blaško Marković

U svoje četiri strofe ova pesma ima notu i hvale i šale na sopstveni račun, a pominje neke od prepoznatljivih simbola Sombora tog vremena – tek izbušen arteski bunar zahvaljujući kome Somborke, konačno, imaju meku vodu, te grah ili pasulj mogu mnogo lakše i brže da skuvaju nego u tvrdoj vodi iz plitkih kućnih bunara, pa ređe nego ranije poslužuju kućnoj čeljadi šunku, ili činjenicu da se od vremena nastanka somborske Varmeđe ili zdanja Županije, s početka 19. veka, u gradu javljaju prvi tamburaši, koga su gradske frajlice i gospođe mnogo više smatrale za “finu” muziku nego poaorske gajdaše ili frulaše i, naravno, činjenica da Somborke vole vino i da ga bez zazora piju kao i muški varoški svet. U poslednjoj strofi prepoznajemo mentalitet tadašnjeg somborskog muškarca – imati dobru i vrednu ženu koja će brinuti o kući, dok se on iroši, keri i gospodari po varoši. Prvi notni zapis ove pesme načinio je krajem januara 1928. g. Vinko Žganec, etnomuzikolog i melograf, inače somborski advokat između dva svetska rata, a u zapisu je naveo da su mu pesmu pevali Stipan Dulić i Đula Šmit.

Somborski primaš, početkom 20. veka

Pesma je dugo bila samo zavičajna i za nju se nije znalo na širem prostoru, sve do šezdesetih godina 20. veka, kada je, putem gramofonskih ploča i radio-talasa, postala jedna od omiljenih starogradskih pesama (pesmu je prvi objavio kao EP-ploču, odnosno singl-ploču sa četiri pesme, izvođač narodne i starogradske muzike, inače Somborac Pero Grepo, u izdanju zagrebačkog “Jugotona” 1967. godine).

Omot EP ploče “U tom Somboru” Pera Grepa iz 1967. god.

[Prvi objavljen snimak pesme “U tom Somboru” na EP gramofonskoj ploči Pera Grepa iz 1967. god. ]

Tokom sedamdesetih došlo je i do česte promene naziva ili refrena ove pesme, koji je, umesto „u TOM Somboru“, izvan Sombora, počeo da se peva sa oblikom „u TEM Somboru“ (izgleda da je najveći krivac za poularisanje te verzije jedno njeno izvođenje u tada izrazito popularnoj zabavnoj emisiji beogradske televizije „Obraz uz obraz“, ali je i činjenica da je u prvom notnom zapisu ove pesme, ukoliko nije reč o kasnijem prepisu, 1928. g. takođe zapisana varijanta u TEM Somboru).

U najboljoj verziji ove pesme, koju je snimio i 1973. g. objavio Somborac Zvonko Bogdan, primenjuje se kao varijanta, u jednoj od četiri njene strofe, i bunjevački lokalizam „u TIM Somboru“. Svakako, Somborce i danas izrazito nervira kada njihovi prijatelji izvan Sombora ili gosti koji dođu u grad, u najboljoj nameri da pokažu kako poznaju „lokalni dijalekt“, kažu „u TEM Somboru“… Kasnije su u poznatu pesmu, ovaj put najčešće među lokalnim somborskim tamburašima, dodavane i neke nove, docnije napisane strofe.

[“U tom Somboru” – Zvonko Bogdan, 1973. god.]

Izvorna muzika i stihovi pesme “U tom Somboru” Blaška Markovića

Inače, autor pesme, mada samo zidar, bio je zapažena ličnost somborske društvene i političke scene s početka 20. veka. Na raskršću 19. i 20. veka Sombor je bio županijsko središte i gospodski grad imućnih zemljoposednika, činovnika i trgovaca, među kojima je bilo i Srba, i Bunjevaca, i Mađara, i Nemaca, i Jevreja, ali čim bi se malo izašlo iz džentrijskog središta grada, pretvarao se Sombor u birošku i sirotinjsku varoš sitnih paora i slabo plaćenih radnika i zanatlija. Upravo u to vreme, među ovdašnje radnike, počele su da prodiru prve socijalističke ideje, a oni su počeli da se organizuju u sindikalne podružnice, koje su tesno bile vezane za tadašnju mađarsku Socijaldemokratsku partiju i Opšti sindikalni savez Mađarske.

Somborska Glavna ulica i Trg Sv. Đorđa, prvih godina 20. veka

U junu 1904. godine Blaško Marković je u Somboru osnovao prvu samostalnu sindikalnu podružnicu „dunđera“, odnosno zidara, tesara i krovopokrivača. Podružnica je osnovana u kafani na Staparskom putu, a činili su je, uglavnom, Markovićevi sunarodnici, koji su se, tradicionalno, bavili zidarskim zanatom (bilo ih je oko 250). Njihova politička delatnost odvijala se na maternjem jeziku i nisu, za razliku od većine ostalih radnika, bili pod uticajem mađarskih stranaka i sindikata, tako da je ova podružnica imala, mada nezvanično, i nacionalni predznak, te je, osim klasne, budila i bunjevačku narodnu svest. Blaško Marković bio je izabran za predsednika podružnice nakon što je održao borben i poletan govor pred svojim drugovima. Najviše zahvaljujući Markoviću, zidarska podružnica je razvijala i dinamičan kulturno-prosvetni rad među svojim članstvom, a njen politički uticaj na somborske radnike bio je snažan. Očito, za potrebe kulturnog rada podružnice, on je napisao i dva kraća pozorišna komada sa socijalnom tematikom,  na bunjevačkom narečju („Šime mlinara ženidba“ i „Iscrpljene radnice“), koja su radničke amaterske pozorišne družine prikazivale u somborskom Zidarskom domu još i deceniju nakon pogibije njihovog autora.

Ubrzo je Markovićeva podružnica zidara postala najsnažnija i najuticajnija sindikalna organizacija u gradu, koja je organizovala i prve radničke štrajkove u Somboru. Istovremeno, Marković i njegovi zidari predvodili su prvomajske manifestacije, pa su 1. maja 1903. godine načinili veliki defile radnika ulicama grada, u kome je učestvovalo oko 2.000 ovdašnjih radnika ili „crvendaša“, kako su ih Somborci nazivali. Prošli su središnjim gradskim ulicama, praćeni tamburaškim „bandama“, uz pesmu na srpskom, bunjevačkom i na mađarskom jeziku, sa crvenim zastavama na čelu, na kojima su radnice izvezle tri velike zlatne osmice, kao simbol svojih zahteva (radnici su na rukavima nosili crvene trake, a radnice crvene marame). Povorka je, nakon šetnje gradom,otišla do prigradske šume Šikara, u kojoj je radničko veselje trajalo do zore.

Okupljanje u somborskoj Šikari početkom 20. veka

Nakon izbijanja Prvog svetskog rata Blaško Marković je mobilisan kao austrougarski vojnik, a poginuo je početkom 1915. god. u Galiciji, prilikom ruske opsade garnizona u gradu Pšemislu. Iza njega su ostale samo čuvena pesma i naziv jedne somborske ulice u Gornjoj varoši.

Milan Stepanović

5 Komentara

  • Biljana

    Poštovani Milane,
    da li je moguće negde pronaći tekstove pozorišnih komada, koje navodite u ovoj divnoj priči?
    Ako uspete, nadam se da ćemo i mi imati zadovoljstvo da pročitamo.
    Srdačan pozdrav

    • Milan Stepanović

      Na žalost ne, ne postoje. O njima (njihovim nazivima) zna se samo na osnovu priča (pre više od pola veka) nekadašnjih mladića i devojaka (tada već staraca) koji su glumili u ovim komadima. Drugih podataka nema. Pozdrav!

    • Milan Stepanović

      Mislim da nije, on je vrlo dobro znao ko je autor pesme, štaviše ne mali broj puta javno je govorio o Markoviću kao autoru. Ali svakako zasluga Zovnka Bogdana za popularizaciju ove pesme je nemerljiva.

  • budimir

    ..Tacno tako MILANE ….Velika je zasluga G-dina Zovnka Bogdana, za popularizaciju ove pesme…..

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.