Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

SOMBORSKA GRANA KNEŽEVA RAŠKOVIĆA

Stara srpska vlastelinska i kneževska porodica Rašković poreklom je sa Starog Vlaha. Raškovići nisu zvanično imali ugarsko plemstvo, ali su pripadali redu srpskih ober-knezova i beratlija, kojima je pravo na nasledne posede bilo dodeljeno sultanovim pismom (beratom).

Prilikom austrijskog osvajanja Srbije 1689. godine, starovlaški knezovi Jovan, Mojsilo, Ilija i Mihailo Rašković preselili su se na teritoriju Habzburškog carstva i pridružili austrijskoj vojsci, nakon što su primili zaštitno pismo (carski patent) Ratnog saveta. Jovan Rašković bio je prvopotpisan među svetovnim Srbima (odmah nakon potpisa beogradskog mitropolita Simeona Ljubibratića i rudničkog episkopa Teofana), na punomoći koja je 1690. g. data episkopu Isaiji Đakoviću, kao srpskom zastupniku kod cara Leopolda I (Rašković se ovde potpisao kao Jovan, knez Raškovića i vlastelin, kapetan starovlaški). Car Leopold je 3. jula 1691. g. objavio patent kojim je uzeo u zaštitu sva imanja knezova Raškovića kako ona u Srbiji, tako i u Ugarskoj. Kao starovlaškog kapetana, car Leopold je Jovana Raškovića potvrdio dekretom od 2. marta 1693. godine. Jovanov mlađi brat Mojsilo Rašković (hadži-Moja) bio je krajem 1706. g. postavljen za pukovnika cele racke narodne milicije, a u jednom aktu iz 1709. g. potpisan je kao presvetlago rimskago cesarskago i kraljevskago veličastvija knez od Starog Vlaha i obršter nad rackom milicijom. Iz kneževske porodice starovlaških Raškovića bio je i hadži-Gavrilo Rašković, beogradski knez ili birov srpskog dela grada (Savske varoši), između 1726. i 1729. godine, a 1735. g. jedan od tri izabrana narodna poslanika na Crkveno-narodnom saboru u Karlovcima, koji je određen da u Beču zastupa i brani srpske narodne interese. U vreme seobe patrijarha Arsenija IV Jovanovića Šakabente doseljen je u Ugarsku i Atanasije Rašković, ober-knez starovlaški, koji je, odmah po preseljenju 1739. godine, dobio čin graničarskog pukovnika.

Kao potomak jedne od grana kneževske porodice Rašković, nakon razvojačenja Sombora 1745. godine, u grad se doselio Avram Rašković. Nikola Vukićević navodi da je Avram Rašković ranije bio komandant brestovačkog šanca, u bliskim vezama sa somborskim oficirima i prvacima, a ovde je, za zemljoposednika Vuka Vukićevića, bila udata i njegova kćer, pa se, posle razvojačenja brestovačkog šanca 1745. godine, preselio u Sombor. O njegovom poreklu trag bi mogao da se nazire na signetu, kojim je Avram Rašković, kao gradski senator, overio jedan akt iz 1749. godine. Na njemu je, srpskom ćirilicom, bilo ispisano: Dimitrij T (sa dva ukrštena rudarska čekića pri dnu slova T) Avram 1720 (moguće da ovaj signet svedoči o imenu Avramovog oca).

Signet (lični pečat) i potpis Avrama Raškovića, senatora slobodnog i kraljevskog grada Sombora
Sombor na mapi A. Kaltšmita 1746. god.

Koliki je ugled Avram Rašković imao među somborskim Srbima, govori i činjenica da je, iako skoro doseljen, uz Martina Parčetića i Atanasija Stojšića, od 1747. g. zastupao interese Sombora na pregovorima o elibertaciji grada u Beču, odakle je, u januaru 1748. godine, sa Martinom Parčetićem potpisao pismo poslano somborskoj opštini. Izabran je i za jednog od trojice somborskih izaslanika, koji su, u martu 1749. godine, svečano preneli iz Beča u Sombor Elibertacionu povelju, a u aprilu iste godine, na prvim izborima za Magistrat tek proglašenog slobodnog i kraljevskog grada Sombora, bio je, zbog svojih vrlina i odlične sposobnosti, izabran za člana Unutrašnjeg senata – najvišeg upravnog gradskog tela, kao jedan od šestorice pravoslavnih senatora. Na poreskom popisu Somboraca iz 1750. g. u posedu Avrama Raškovića nalazile su se dve kuće u glavnoj ulici (oba kućišta su bila skromne veličine – 103 i 90 kv. hvati), 54 stara jutra oranice i dva jutra i 375 kv. hvati vinograda, a bio je oslobođen plaćanja „glavarine“.

Uvodni zapis iz prve knjige somborskog magistrata o prenosu elibertacione povelje iz Beča u Sombor, u kome se pominje Avram Rašković kao jedan od donosilaca povelje
Gvozdeni sanduk u kome je doneta Elibertaciona povelja u Sombor
Avram Rašković na poreskom popisu Sombora iz 1750. godine, sa upisanim površinama kućnog mesta (u hvatima), vinograda (u hvatima) i oranica (u požunskim jutrima)

Mada je bio pravoslavne veroispovesti, njegovo ime zapisano je 24. juna 1752. g. u povelji o postavljenju kamena-temeljca za novu rimokatoličku crkvu Presvetog Trojstva u Somboru, kao prvo iz reda presvetle gospode senatora (iza njega bilo je zapisano ime senatora i prvog somborskog gradonačelnika, Bunjevca i rimokatolika, Martina Parčetića). Prilikom restauracije gradskog Magistrata Avram Rašković je, u aprilu 1753. godine, izabran za somborskog gradskog kapetana (policijskog načelnika), ali se na ovoj dužnosti zadržao svega nekoliko meseci jer je, krajem leta iste godine, dobio carsku saglasnost za iseljenje u Rusiju. O tome je Bačka županija zvanično obaveštena 3. i 10. septembra 1753. godine, dopisima Ugarskog namesničkog veća iz Požuna, a dozvoljeno mu je da se odseli sa troje kola i devetoro ljudi (četiri člana porodice, trojica slugu i dve sluškinje), kao i da prilikom odlaska bude oslobođen plaćanja tridesetnine i carine. Istim dopisima dozvola za iseljenje data je i kapetanu Simeonu Piščeviću, budućem ruskom generalu i piscu znamenitog memoarskog dela „Život generalmajora i kavaljera Simeona sina Stefana Piščevića“, koje je predstavljalo predložak Crnjanskovih “Seoba”.

U Rusiji se Avram Rašković naselio oko Luganska, pa je, u činu majora, bio u komandi generala Rajka Preradovića, u Slavjanoserbskom husarskom puku, sa godišnjom platom od 427 srebrnih rubalja. Rašković se 1765. g. nalazio u činu carskog pukovnika, sa službom u Bahmutskom husarskom puku, a 1774. g. služio je u Petom ratnom eskadronu Crnog husarskog puka. Godine 1770. g. dobio je u posed nekadašnji vojni zimovnik Makarov Jar (od 1775. g. prozvan Raškovićevo, danas Parhomenko, istočno od Luganska, na granici Ukrajine i Rusije), koji se nalazio na Severnom Donjecu, a koji je Avram Rašković naselio seljacima iz Katerinoslavske gubernije. Potomci Avrama Raškovića živeli su u Rusiji i jedan vek kasnije, kada je, šezdesetih godina 19. veka, u obližnjem naselju Asesorke, imenjak svog pretka, major Avram Rašković, tražio dozvolu za podizanje crkve.

Oficiri Srpskog husarskog puka u Rusiji između 1763. i 1775. god.

Za vreme boravka u Somboru Avram Rašković je koristio još jedan signet, sa porodičnim grbom, u kome su se nalazile tri potkovice, a kojim je on, kao senator, 1751. g. overio testament Somborca Jovana Radišića. U srpskoj heraldici, kao grb porodice Rašković, navodi se, prema izvorniku koji potiče, najverovatnije, iz prve polovine 18. veka, plav štit sa belim orlom, koji drži tri potkovice.

Pečat somborskog senatora Avrama Raškovića iz 1751. godine, sa tradicionalnim porodičnim grbom Raškovića, u kome se nalaze tri potkovice

Milan Stepanović

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.