Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

BAČ – GRADIĆ KOJI JE UCRTAN NA DVE NAJPOZNATIJE SREDNJOVEKOVNE MAPE SVETA

Blizu ušća reke Mostonge u Dunav nalazi se Bač, staro središte srednjovekovne Bačke županije i jedno od najstarijih naselja na prostoru Panonske nizije, koje svoj urbani kontinuitet može da prati sve do vremena vizantijskog cara Justinijana I. On u svom pismu iz 535. godine pominje arhiepiskopiju dela Druge Panonije koja je u gradu Baču (…pars secundæ Panoniæ, quae in Bacensi est civitate). Biskupija u Baču uspostavljena je, verovatno, početkom 6. veka, nakon što su Avari 505. g. razorili dotadašnje biskupsko sedište Sirmium.

Car Justinijan I (mozaik, 6. vek)

Može se pretpostaviti da je u vreme Avarskog kaganata, koji je na prostoru Panonske nizije postojao od druge polovine šestog do kraja osmog veka, Bač bio avarsko utvrđenje. Srednjovekovni ugarski izvori Bač i Bačku županiju najranije beleže krajem 11. veka (1071. i 1074. g.) i početkom 12. veka (1112, 1113, 1124. i 1134. godine). Grad je u to vreme bio sedište Bačke biskupije, odnosno nadbiskupije, koja je oko 1135. g. sjedinjena sa Kaločkom nadbiskupijom. Osnova današnje franjevačke crkve u Baču nastala je 1169. g. kada je, na temeljima starije katedrale, krstaški red Sv. Groba Jerusalimskog podigao ovde svoju crkvu s manastirom. Bač je bio uništen 1241/42. g. u invaziji Mongola, ali je obnovljen narednih godina. Između 1338. i 1342. godine, na mestu starijeg utvrđenja, po naredbi ugarskog kralja Karla Roberta, sagrađena je današnja bačka tvrđava, koja je obnovljena tokom poslednje decenije 15. i početkom 16. stoleća. Turci su Bač i bačku tvrđavu zauzeli 1529. godine, te su ovde boravili 158 godina, sve do kasnog leta 1687. godine. Nakon oslobođenja od Turaka, Baču nije zvanično obnovljen status županijskog administrativnog središta, ali su županijske skupštine ovde često održavane sve do druge polovine 18. veka.

Grb Bačke županije – Sveti Pavle sa mačem i knjigom (preneto iz Bača u Gradski muzej u Somboru)

O značaju koje je grad Bač imao u srednjem veku snažno svedoče dve najpoznatije zemljopisne mape tada poznatog sveta, prva iz polovine 12. veka, a druga s kraja 14. veka. Bač je ucrtan na velikoj mapi sveta, koju je 1154. g. načinio poznati arapski geograf Al-Idrisi, u službi sicilijanskog kralja Rožera. Posle 15 godina rada, on je 1154. g. kralju predao zemljopisnu mapu sveta (nazvanu Tabula Rogeriana) koja je imala 70 sekcija, na arapskom i latinskom jeziku, sa pratećim opisima važnijih gradova. Mapa je izvorno bila okrenuta od juga ka severu, obrnuto od kasnije ustaljenog prikazivanja kontinenata. Na mapi je arapskim pismom bio zapisan i grad Bač (نـيـسـكـبـ odnosno Bksyn ili Bansin kako je upisan u latinskoj varjanti mape). Osim Bača, od današnjih vojvođanskih gradova zapisani su Titel, Kovin i Frankavila (na području današnje Sremske Mitrovice). U opisu grada Bača rečeno je da je to poznato mesto  koje se ubraja među veće gradove, te da se u njemu održavaju sajmovi, žive trgovci, zanatlije i učeni Grci. Žitelji imaju svoja imanja i njive oko grada su obrađene, a žito je jeftino jer ga ima u izobilju. Nešto dalje kaže se da su Bač i Kovin veoma mnogoljudna naselja, sa velikim prometom roba, da su od svih gradova u Ugarskoj ova dva grada najizgrađenija, te da njihovi žitelji žive u izobilju, sa velikim brojem okolnih poseda (majura ili salaša).

Bač (označen na latinskom kao Bansin) na Idrisijevoj mapi iz 1154. god. (detalj)
Bač (zaokružen) na Idrisijevoj mapi iz 1154. g. (detalj)
Celokupna Idrisijeva mapa (Tabula Rogeriana) tada poznatog sveta iz 1154. god. (okrenuta na današnji način, od severa prema jugu)

Druga mapa ili Katalonski atlas sveta potiče iz 1375. godine, a načinio ga je Abraham Kreskes u kartografskoj školi u Majorci, na katalonskom jeziku. Ubrzo nakon nastanka postao je deo biblioteke francuskog kralja Šarla V. Atlas je imao osam velikih listova, a kao i Idirisijeva mapa iz 1154. godine, i Katalonski atlas bio je okrenut obrnuto, od juga ka severu. Na prostoru tadašnje Ugarske, osim ostalih se nalazi ucrtana prestonica Budim (Buda), a između Dunava i Tise ucrtana su dva nadbiskupska središta – Kaloča i Bač (Patsc), sa slikom tvrđave i crkve.

Bač (Patsc) na rekonstruisanoj mapi iz 1375. god. (detalj)
Bač (zaokružen) na rekonstruisanoj mapi iz 1375. god. (detalj – srednja Evropa, Balkan, Italija)
Izvorni izgled stranice mape iz 1375. g. sa područjem srednje Evrope, Balkana i Italije (detalj)
Izgled celokupnog Katalonskog atlasa iz 1375. god.

Bač je, kao nekadašnje značajno administrativno i crkveno središte, bio ucrtan i u sve kasnije mape Ugarske kraljevine, koje su nastale od početka 16. do kraja 17. stoleća:

  • Na Lazarusovoj mapi iz 1528. godine, štampanoj u Ingolštatu u Bavarskoj, Bač je upisan kao Bachia, sa autentičnom slikom ovdašnje tvrđave.
  • Mapa Volfganga Lacijusa iz 1556. g. (rađena prema stanju iz 1552), koja je štampana u Beču, grad Bač (Bath) predstavlja simbolom tvrđave.
  • Na mapi Matijasa Zinta iz 1567. godine, načinjenoj u Nirnbergu, naselje Bač (Bath) ucrtano je sa simbolom dve kuće, verovatno kao delom tvrđave i naselja.
  • Bač (Bath) je ponovo ucrtan na mapi Volfganga Lacijusa iz 1575. godine, objavljenoj kod Abrahama Ortelijusa u Antverpenu, na kojoj je zapisan kao Bath, a označen je simbolom crkve.
  • Na mapi Janoša Žambokija iz 1579. godine, koja je, takođe, štampana kod Ortelijusa u Antverpenu, Bač je upisan sa imenom Bacia i ucrtan je simbol kule.
  • Mapa Žerarda de Joda, štampana 1593. g. u Antverpenu Bač (Bath) beleži sa simbolom tvrđave.
  • Mapa Teodora de Brija, štampana 1596. g. u Frankfurtu, Bač (Bath) beleži sa simbolom tvrđave.
  • Mapa Ugarske koju je 1662. g. štampao Klement de Jonge u Amsterdamu Bač (Bath) beleži sa simbolom građevine (džamije) sa polumesecom na vrhu.
  • Bač (Bath) je ucrtan na mapi Ugarske i Erdelja Emanuela Stengrija iz 1664. godine, a iste godine ubeležen je i na mapi Johanema Blea, objavljenoj u Amsterdamu.
  • Na mapi Karela Alarda, štampanoj u Amsterdamu 1684. godine, Bač (Bach) je predstavljen simbolima džamije sa polumesecom i tvrđave. Iste godine Bač (Bath) je ucrtan na mapi Justusa Dankertsa, takođe štampanoj u Amsterdamu.
  • Sa simbolom kule Bač (Bath) je ucrtan na mapi Južne Ugarske i Slavonije, nastaloj 1685, dve godine pre konačnog turskog povlačenja.
  • Bač (Bath) je upisan i na mapi Johana Hofmana, štampanoj u Nirnbergu 1686. godine.
  • Na mapi Nikolausa Višera, štampanoj 1687. g. u Amsterdamu, Bač (Bath) je ucrtan sa simbolom tvrđave i turske džamije sa polumesecom.
  • Bač (Bath) je upisan na De Ramovoj mapi Ugarske, štampanoj u Amsterdamu 1690. godine, kao i na mapi Jakova Sandrarta, koja je štampana iste godine u Nirnbergu.
Bač (zaokružen) na Lazarusovoj mapi Ugarske iz 1528. god. (detalj)
Bač (zaokružen) na mapi Volfganga Lacijusa iz 1556. god. (detalj)
Bač (uokviren) na mapi Matijasa Zinta iz 1567. god.
Bač (uokviren) na mapi Volfganga Lacijusa iz 1575. god.
Bač (uokviren) i reka Mostonga na mapi Janoša Žambokija iz 1579. god.
Bač (uokviren) na mapi Klementa de Jongea iz 1662. god.
Bač (zaokružen) na mapi iz 1685. godine

Najstariji sačuvan izvorni izgled Bača potiče sa dva crteža Franosa Nikolasa Spara de Bensdorfa, štapskog kartografa princa i vojskovođe, feldmaršala Eugena Savojskog, koji su nastali prilikom logorovanja austrijskih trupa pored Bača, u leto 1697. i 1698. godine.

Bač i bačka tvrđava na crtežu topografa F. N. Spara de Bensdorfa 1697. godine

 

Bač i bačka tvrđava na crtežu topografa F. N. Spara de Bensdorfa 1698. god.
Tvrđava u Baču (današnji izgled)

Milan Stepanović   

[Rad je načinjen za potrebe Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i Nominacionog dosijea za UNESKO listu Svetske baštine]

1 Komentar

  • Dragan Razočarani

    Poštovanje,

    Divan tekst, čestitke. Inače predivno mesto sa mnogo istorijskih spomenika i prirodnih lepota u okolini istog. Šteta što je dosta toga uništeno i uništava se iz dana u dan, ništa nije zaštićeno, a naroda je sve manje i manje, tako da od prelepog gradića od pre 10-15 godina, danas je to obična selendra bez bilo kakve svetle nade za bolju budućnost. Svi vredni i bitni su otišli, privreda ne postoji, najveća “fabrika” je zgrada opštine.

    Sve najbolje i pozdrav iz Bača.

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.