SLAVNI SINOVI RAVNICE,  Znamenite ličnosti

NAJPOZNATIJI FILMSKI DRAKULA – POTOMAK BAČKIH BUNJEVACA

BELA LUGOŠI (1882-1956), velika filmska zvezda ranog holivudskog horor-žanra i najpoznatiji Drakula u istoriji svetskog filma, bio je po majci (a moguće i po ocu) bunjevačkog porekla. Rođen je  20. oktobra 1882. g. u gradiću Lugošu, koji se nalazi istočno od Temišvara (današnji Lugoj u Rumuniji). Na krštenju je dobio ime Bela Ferenc Deže Blaško. Belina majka Paula bila je devojaštvom iz poznate i razgranate subotičke bunjevačke plemićke porodice Vojnić, koja se tokom 18. veka naselila i po drugim mestima u Bačkoj (Paula je bila poreklom iz Stare Moravice, naselja udaljenog tridesetak kilometara istočno od Sombora). Moguće da je i Belin otac Ištvan Blaško, nekadašnji vlasnik pekare, a kasnije upravnik lokalne štedionice u Lugošu, imao rodbinske veze sa bunjevačkom porodicom Blašković, koja se u 18. veku javlja u Baji i drugim bačkim naseljima (podaci govore da se u Lugoš doselio polovinom 19. veka).

Zapis o krštenju Bele Blaška (kasnije Lugošija) iz 1882. god.
Plemićki grb bačke bunjevačke porodice Vojnić
Lugoš – rodno mesto Bele Blaška (Lugošija), početkom 20. veka

Kao najmlađe od četvoro dece Bela je školu napustio posle šestog razreda (1894), nakon očeve smrti. Neko vreme radio je po rudnicima i na drugim težim poslovima. U Suboticu, u koju su iz Lugoša posle 1894. g. bile doseljene njegova majka i starija sestra Vilma, Bela dolazi kao 17-ogodišnji mladić, oko 1899. godine. Tu je radio na železnici, a prvi pozorišni nastup imao je 1901. g. u subotičkom pozorištu, kada je nastupio u horu jedne operete. Tog leta igrao je i manje uloge na sceni letnje pozornice u Kaloči. Zahvaljujući Lajošu Ihasu, upravniku subotičkog pozorišta, dobio je ulogu u predstavi „Orlovi“ (Šome Gutija i Viktora Rakošija), koja je odigrana u Subotici, 2. novembra 1901. godine. Mladi Bela je, kao početnik, impresionirao publiku svojim manirima, scenskim izgledom i držanjem, pa je ubrzo postao i miljenik subotičkih dama. U tamošnjem pozorištu ostvario je još nekoliko uloga, osim ostalog i Sirana de Beržeraka, a glumio je i u predstavi „Vino“ Geze Gardonjija. Bela je 1903. g. uzeo umetničko prezime Lugoši, po svom rodnom mestu.

Subotičko pozorište početkom 20. veka
Bela Lugoši na početku glumačke karijere

Godine 1904. glumio je u temišvarskom pozorištu, posle čega je bio član putujućeg pozorišta Južnih krajeva (Delvideka) Karolja Polgara, nastupajući po pozornicama od Sombora od Velikog Bečkereka. Nakon jedne predstave u Somboru saopštio je direktoru pozorišta da odustaje od dalje saradnje. U Debrecinu je, u tamošnjem pozorištu, radio od 1908. g. i za kratko vreme imao je 45 raznih uloga, a posebno se istakao 1909. g. kao Vilijem Tel u istoimenoj predstavi. Godine 1910. g. postaje glumac Narodnog pozorišta u Segedinu, ali već naredne 1911. g. prelazi u Budimpeštu, gde u Mađarskom pozorištu zapaženo nastupa kao grof Vronski u predstavi „Ana Karenjina“. Potom glumi u Kraljevskom, pa u Dvorskom pozorištu, a 1913. g. postaje član prestižnog Narodnog pozorišta u Budimpešti, gde nastupa u većem broju uloga, mada su one često bile sporedne i manje.

Pozorište u Temišvaru (početkom 20. veka), u kome je Bela Lugoši glumio 1904. god.
Pozorište u Somboru kada je u njemu nastupao Bela Lugoši (oko 1905)
Pozorište u Debrecinu, iz vremena kada je u njemu glumio Bela Lugoši (1908-1910)
Narodno pozorište u Budimpešti 1912. god.
Bela Lugoši kao mađarski pozorišni glumac

Tokom Prvog svetskog rata dobrovoljno se prijavio u austrougarsku vojsku, u kojoj je odlikovan za hrabrost i proizveden u čin potporučnika, ali se, posle ranjavanja na Istočnom frontu, 1915. g. vratio u Narodno pozorište u Budimpešti. Potom je, od 1917. godine, najčešće pod umetničkim imenom Aristid Olt, počeo da se pojavljuje u filmovima tek stasavajuće mađarske kinematografije, a za kratko vreme snimo je u Mađarskoj više od deset filmova. Posle Prvog svetskog rata Lugoši postaje entuzijastičan pobornik i agitator Mađarske sovjetske republike, prilikom komunističke revolucije Bele Kuna 1919. godine. Porazom revolucije, dobio je zabranu bavljenja glumom u Mađarskoj, pa je morao da emigrira u Austriju, a potom u Nemačku, gde je 1919/20. g. nastavio da snima i glumio je u petnaestak filmova (osim ostalih, i u filmovima „Hipnoza“, „Karavan smrti“ i „Janusova glava“).

Bela Lugoši na početku filmske karijere u Mađarskoj, oko 1917/18. god.
Bela Lugoši u Budimpešti u revolucionarnoj 1919. god.
Bela Lugoši kao filmski glumac u Nemačkoj 1920. god.

Vajmarsku Nemačku Lugoši je napustio u oktobru 1920. godine i, mada ne znajući ni reči engleskog, brodom se uputio u SAD, gde je krajem iste godine stigao u Nju Orleans. Početkom naredne godine otišao je u Njujork i tu je, sa drugim mađarskim glumcima koji su emigrirali u SAD, osnovao malo putujuće pozorište, koje je davalo predstave na istoku SAD. Prvu ulogu na engleskom jeziku imao je u brodvejskoj predstavi „Crveni mak“ 1922. godine. Naredne godine imao je i svoj američki filmski debi u melodrami „The Silent Command“ („Tiha komanda“). U leto 1927. g. markantni Bela Lugoši, sa svojim mađarskim naglaskom, savršeno glumi glavnu ulogu u brodvejskoj predstavi „Drakula“, nastaloj prema romanu Brema Stokera. Predstava dobija priznanja publike i kritike, a u Njujorku je, pre američke turneje, uspešno prikazana čak 261 put. Nakon američke turneje odlučio je 1928. g. da ostane u Holivudu, gde 1929. g. snima film „Žena pod velom“.

Na početku karijere u SAD (mart 1923)
Plakat prvog američkog filma Bele Lugošija “Tiha komanda” (1923)

Konačno, Lugoši 1931. g. dobija i glavnu ulogu u filmu „Drakula“, reditelja Toda Brauninga, koja će mu doneti međunarodnu filmsku slavu i status „ikone horora“. Film je bio zvučni i snimljen je u produkciji filmske kuće Universal Pictures (američka Kongresna biblioteka svrstala ga je 2000. g. među ostvarenja koja imaju status kulturnog, istorijskog i estetskog nacionalnog blaga SAD). Lugoši u filmu glumi sa Edvardom van Slounom, Helen Čendler, Dejvidom Menersom i Dvajtom Frajem. Film je u svakom pogledu bio uspešno ostvarenje, kako u umetničkom, tako i u komercijalnom.

Bela Lugoši u filmu “Drakula” (1931)
Čuvena scena Drakulinog poljupca (Bela Lugoši i Helen Čendler), koju će kasnije naslikati Endi Vorhol
Bela Lugoši (Drakula) i Edvard van Sloan (Van Helsing) u sceni iz filma “Drakula” (1931)
Promotivna fotografija Bele Lugošija iz filma “Drakula” (1931)
Bela Lugoši u šminkernici pred snimanje scene u filmu “Drakula” (1931)
Originalni plakat fima “Drakula” iz 1931. god.

Ipak, veliki uspeh filma „Drakula“ ograničio je glumačku karijeru Bele Lugošija na uloge horor negativaca, pa je narednih godina igrao skoro isključivo uloge tog profila, u filmovima „Ubistva u ulici Morg“ (1932), „Beli zombi“ (1932), „Ostrvo izgubljenih duša“ (1932), „Crna mačka“ (1934), „Gavran“ i „Znak vampira“ (1935), „Nevidljivi zrak“ (1936), „Sin Frankenštajna“ (1939), „Crni petak“ (1940), itd. (iz njih se izdavaja, po svom žanru, romatnična komedija „Ninočka“, u kome je 1939. g. Bela Lugoši glumio sa Gretom Garbo).

Bela Lugoši i Greta Garbo u filmu “Ninočka” (1939)

U nekim od horor filmova Lugoši je glumio sa poznatim i popularnim filmskim glumcem tog vremena Borisom Karlofom, sa kojim je 1941. g. počeo da priprema film „Čudovište iz Sombora“ („Monster from Zombor“), ali zbog početka rata i promene profila holivudske filmske industrije ka ratnoj tematici, projekat nikada nije dovršen. Nejasno je da li je u naslovu filma reč o bačkom Somboru ili njegovom imenjaku, malom naselju koje je kroz istoriju beleženo sa imenima Zombor, Szombor, Nagy Szombor i Magyarzsombor, a koje se nalazilo u Erdelju (Transilvaniji) – danas seoska opština Zimbor u Rumuniji. U narednim godinama Lugoši glumi u horor-filmovima „Duh Frankenštajna“ (1942), „Frankenštajn upoznaje vukodlaka“ (1943), „Povratak vampira“ (1943) i „Krvavi otmičar“ (1945), a Drakulu ponovo igra u filmu „Abot i Kostelo upoznaju Frankenštajna“ (1948).

Plakat za nedovršen film “Čudovište iz Sombora” (1941)
Promotivna fotografija iz filma “Abot i Kostelo upoznaju Frankenštajna” (Lugoši kao Drakula)
Plakat filma “Abot i Kostelo upoznaju Frankenštajna” (1948)

Bela Lugoši, nekadašnji zavodljivi umetnik subotičkih, somborskih, bečkerečkih, temišvaraskih, debrecinskih, segedinskih i peštanskih pozornica, a potom planetarno poznat u ulozi markantnog krvožednog povampirenog transilvanijskog grofa, bio je, polovinom 20. veka, na pragu starosti, donekle zaboravljen i osiromašen, ali opskurnog ponašanja i, nažalost, sve više zavistan od narkotika (morfijuma). Na lečenju od zavisnosti proveo je deo 1955. godine u državnoj bolnici u Norvalku (Kalifonija). Kraj njegove umetničke karijere obeležili su niskobudžetski i nižerazredni filmovi, poput „Bela Lugoši upoznaje bruklinskog gorilu“ (1952), kao i saradnja sa Edom Vudom, koga smatraju najgorim i najnesposobnijim rediteljem u istoriji filma. Bela Lugoši se pojavljuje u njegovim naivnim ostvarenjima koja su bila zapanjujuće loša, do te mere da danas imaju kultni status. Poslednje pojavljivanje Bele Lugošija zabeleženo je 1956. g. u Vudovom filmu „Plan 9 iz svemira“ (njihovom saradnjom bavi se i film „Ed Vud“, snimljen 1994. godine, sa Džonijem Depom u naslovnoj ulozi, u kome Belu Lugošija igra Martin Landau, u interpretaciji za koju je 1995. g. dobio Oskara za najbolju sporednu mušku ulogu).

Plakat filma B-produkcije “Bela Lugoši upoznaje bruklinskog gorilu” (1952)
Poslednja fotografija Bele Lugošija iz sekvenci u filmu “Plan 9 iz svemira” (1956)
Plakat filma “Plan 9 iz svemira” – poslednjeg u kome je nastupio Bela Lugoši

Bela Lugoši preminuo je u 74. godini života, 16. avgusta 1956, u svojoj kući u Los Anđelesu, a sahranjen je u ogrtaču koji je nosio u ulozi Drakule. Za života je snimio 107 filmova, od kojih skoro trećinu u eri nemog filma. Mada su mnogi od njegovih, posebno kasnijih filmova, pripadali B-produkciji, ime Bele Lugošija ostalo je zabeleženo u istoriji filma kroz ulogu prvog i najpoznatijeg Drakule. Vremenom, Lugoši je, nakon smrti, sve više dobijao kultni status, čemu je, svakako, doprinela i poznata kompozicija „Bela Lugosi’s Dead“, rok grupe „Bauhaus“, objavljena kao prvi singl ovog benda, u leto 1979. godine. I danas Bela Lugoši, nekadašnji mađarski glumac bunjevačkog porekla, ima brojne poštovaoce širom planete, koji ga smatraju jednim od najprepoznatljivijih likova u istoriji svetskog filma.

Nadgrobna ploča Bele Lugošija
Bela Lugosi’s Dead – singl grupe Bauhaus iz 1979. god.
Zvezda Bele Lugošija na Holivdskom bulevaru
Poštanska marka izdata 1997. g. u SAD, sa Belom Lugošijem u ulozi Drakule
Bista Bele Lugošija u Vajdahunjad dvorcu u Budimpešti

M.S.

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.