Znameniti Somborac i pionir naše kinematografije, ujedno i ugledni štampar, novinski izdavač urednik i pisac Ernest Bošnjak (1876-1963), kao čovek široke kulture i dosledni zastupnik ideja moderniteta, ni sa jednom političkom strukturom nije imao dobre odnose kako u Austrougarskoj, tako i u Kraljevini SHS / Jugoslaviji, te u posleratnoj socijalističkoj državi, koja je, posle nekoliko godina Bošnjakove društvene izolacije, od 1950-ih ipak počela postepeno da iskazuje respekt prema njemu i njegovom delu. Mada je sa gradskim vlastima Sombora iz vremena Austrougarske imao česte nesporazume, te je nailazio na zid nerazumevanja i ignorisanja, Ernest Bošnjak je tokom prvih godina života u novoj državi (Kraljevini SHS) doživeo čitav niz neprijatnosti, od lažnih optužbi i proterivanja iz grada, pa do kasnijeg hapšenja i ispitivanja.
U pobedničkom naletu na kraju prvog svetskog rata, srpska vojska ušla je u Sombor 13. novembra 1918. godine, a pripadnici srpsko-bunjevačke većine dočekali su je masovno i sa oduševljenjem. Vlast u gradu i Bačko-bodroškoj županiji preuzeli su članovi Mesnog narodnog veća Srba i Bunjevaca, među kojima je istaknuto mesto zauzimao i bunjevački nacionalni prvak Antun Tonika Bošnjak, potpredsednik Veća i brat od strica Ernesta Bošnjaka. Grad je na Velikoj narodnoj skupštini u Novom Sadu, 25. novembra 1918. godine, predstavljao devetnaest izabranih delegata (dvanaest Srba i sedam Bunjevaca), koji su učestvovali u donošenju istorijske odluke o prisajedinjenju Banata, Bačke i Baranje Kraljevini Srbiji. Svega šest dana kasnije, u Beogradu je proglašena nova država – Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.
Deleći sudbinu mnogih svojih sugrađana, bivših pripadnika poražene austrougarske vojske, Ernest Bošnjak našao se pred izazovom prilagođavanja novim političkim i društvenim okolnostima. Tek uspostavljena Kraljevina pokazala je visoku meru pragmatične tolerancije prema svojim građanima, koji su do juče služili u vojsci Monarhije. Štaviše, značajan broj nekadašnjih austrougarskih oficira, kako nižih tako i viših činova, bio je primljen u redove vojske nove države.
Iako poreklom i rođenjem Bunjevac i po ocu i po majci, Bošnjak ni politički, ni kulturno nije pripadao srpsko-bunjevačkom građanskom krugu koji je, nakon propasti Austrougarske, uspostavio novu gradsku i županijsku vlast u Somboru. Gradom su kružili glasovi o njegovoj prenaglašenoj lojalnosti bivšoj državi, pa i to da je iz njegove štamparije Mađarima dostavljen memorandum odštampan u strogo ograničenom tiražu, koji su, nezadovoljni predlogom Pariske mirovne konferencije da tzv. „Bajski trougao“ pripadne Mađarskoj. Memorandum su 1919. godine sastavili somborski lekar dr Radivoj Simonović i bereški, potom subotički župnik (kasnije biskup) Lajčo Budanović za potrebe predstavnika Kraljevine SHS u Međunarodnoj komisiji za razgraničenje sa Mađarskom. U njemu su, u osam tačaka, izneti istorijski, pravni, ekonomski, etnografski i strategijski razlozi u prilog drugačijem razgraničenju u korist nove kraljevine. Ali mađarska strana došla je do dokumenta pre onih kojima je bio namenjen i tako se unapred pripremila za odbranu svojih stavova. Ova govorkanja bila su potpuno neutemeljena: memorandum nije štampan u Bošnjakovoj, nego u Županijskoj štampariji preuzetoj od porodice Biterman. Kako se kasnije pokazalo, njen poslovođa i dotadašnji vlasnik Šandor Biterman odštampao je nekoliko dodatnih primeraka i jedan uspeo da dostavi mađarskoj strani, koja je tako unapred bila upoznata sa argumentacijom delegacije Kraljevine SHS.
Na tome se niz političkih optužbi protiv Bošnjaka nije zaustavio. Na nesreću, prilično nesmotreno, on je 1920. godine zatražio da njegov sin Ladislav bude oslobođen obaveze služenja vojske u novoj državi. Iako je molbu ubrzo povukao, kraljevsko Ministarstvo unutrašnjih poslova taj je potez protumačilo kao demonstraciju nelojalnosti i proteralo Bošnjaka sa porodicom iz Sombora u Mađarsku. Suprugu Etelku, ćerku i sina smestio je u Segedinu kod svog prijatelja, štampara Imrea Endrenjija, kod koga je radio početkom veka, dok je sam otišao u Budimpeštu, gde se privremeno zaposlio u štampariji Davida Lebla.
Iz Mađarske su i Bošnjak i njegova supruga slali molbe Gradskom senatu kako bi im bilo dopušteno da se vrate u Sombor. U svojoj predstavci Bošnjak je naglašavao da se nikada nije bavio politikom, niti učestvovao u javnim političkim skupovima, te da je molba za oslobađanje sina od vojne obaveze bila vođena isključivo brigom za njegovu budućnost, a ne političkim razlozima. Pisao je da je tu molbu podneo posle teške duševne borbe i da nije mogao ni naslutiti da će ona imati tako teške posledice po njega i porodicu. Njegova supruga Etelka obraćala se Senatu moleći da njoj i deci bude dopušten povratak u Sombor i da joj se omogući da ponovo pokrene „Štamparsku radnju Ernesta Bošnjaka“, koja je tada bila zavedena kao njeno vlasništvo i koju je ona zakonski zastupala. U nastojanju da svojoj molbi da što veću težinu, navodila je čak i spremnost da se razvede od muža, ukoliko bi to doprinelo povoljnom rešenju njene predstavke. Njihova obraćanja i apeli vlastima na kraju su urodili plodom i već naredne godine u protokolu Gradskog senata za 1921. godinu nalazi se više računa za štamparske i pečatorezačke usluge koje je podnela štamparija Ernesta Bošnjaka.
Premda je u molbama za povratak iz privremenog izgnanstva Bošnjak naglašavao da se nikada nije bavio politikom, krajem marta 1922. godine zatekao se među članovima Organizacionog odbora osnivačkog skupa Jugoslovenske mađarske stranke u Somboru. U tom odboru nalazilo se i nekoliko somborskih Jevreja, kao i mađarizovanih Nemaca i Bunjevaca. Gradske vlasti dva puta su zabranile održavanje osnivačkog skupa, ali je on, po nalogu Ministarstva unutrašnjih poslova, održan u Velikoj sali hotela „Sloboda“ (ranije „Lovački rog“), u subotu, 25. marta 1922. godine. Uvodni govor održao je Lajoš Falcione, nekadašnji suvlasnik bioskopa „Arena“, nakon čega su prisutni, među kojima je bio i Bošnjak, jednoglasno usvojili rezoluciju o osnivanju somborskog odbora stranke.
Nekoliko godina potom, početkom 1925, u Somboru je, prema pisanju tadašnje štampe, izbila afera vezana za rad šefa odseka Državne tajne policije Stojana Srećkovića, koji je na tu dužnost postavljen krajem 1924. godine, nakon činovničke službe u Ministarstvu prosvete. Po dolasku u grad počeo je da govori o svojoj posebnoj misiji „čišćenja“ Sombora od navodnih državnih neprijatelja, a putem naručenih članaka u beogradskoj štampi, za izdaju i špijunažu u korist Mađarske optuživani su pojedini somborski javni i upravni funkcioneri. Među prozvanima su se, pored političkih predstavnika mađarske zajednice, našli i visoki državni službenici koji su uživali ugled u javnosti, uključujući velikog župana Bačke županije Milivoja Petrovića (rođenog brata književnika Veljka Petrovića) i velikog kapetana (policijskog načelnika) Đorđa Eremina.
U nastojanju da takve optužbe potkrepi, Srećković je u januaru 1925. godine uhapsio somborskog štampara Ernesta Bošnjaka, tereteći ga da je, po naređenju ovdašnjih visokih činovnika, prenosio poverljive izveštaje u Mađarsku. Pošto je Bošnjak oštro negirao optužbe, policija je privela njegovu prvu suprugu Etelku i ćerku, nastojeći da tokom saslušanja iznudi priznanje. Nakon puštanja na slobodu, devojka je o okolnostima hapšenja i ispitivanja odmah obavestila velikog kapetana Eremina, koji je o tome sastavio zapisnik i podneo izveštaj velikom županu. Na osnovu više pritužbi i prikupljenih iskaza somborsko tužilaštvo pokrenulo je postupak protiv Srećkovića zbog sumnje na zloupotrebu službenog položaja, iznudu, povredu lične slobode i navođenje na lažno svedočenje. Srećković je naslutio šta se sprema i u međuvremenu napustio Sombor, ali je ubrzo lociran u Kikindi, gde je bio postavljen za šefa državne tajne policije. Po nalogu somborskog tužilaštva početkom 1925. godine uhapšen je uz pomoć žandarmerije i sproveden u pritvor u Somboru, gde je protiv njega pokrenut istražni postupak. Kako je izvestio beogradski dnevni list Vreme, svega nekoliko meseci kasnije, isti Stojan Srećković je ponovo uhapšen u Beogradu, sada kao policijski agent koji je, zajedno sa dvojicom saučesnika iz kriminalnog miljea, učestvovao u otmici tri konobarice iz beogradske kafane „Mladi orao“, nakon čega su ih držali zatočene i primoravali na razvratne zabave.
Ernest Bošnjak, neželjeni akter ove afere, očito je bio odabran kao pogodna žrtva prilično nevešto režirane i gotovo farsične predstave šefa tajne policije. Takav izbor naslanjao se na godinama ponavljane, ali nikada dokazane glasine o njegovom navodnom „šurovanju“ s mađarskim vlastima, koje je dodatno pothranjivalo i Bošnjakovo članstvo u Jugoslovenskoj mađarskoj stranci.
U atmosferi pojačane sumnjičavosti i birokratske revnosti, krajem leta 1925. godine Sombor je postao poprište još jedne gotovo kafkijanske „špijunske epizode“ vezane uz Ernesta Bošnjaka. Sve je počelo hapšenjem trojice nemačkih mladića u podunavskom selu Batini, koji su, vođeni sportskim entuzijazmom, motornim čamcem krenuli niz Dunav ka Crnom moru. U njihovom plovilu nije pronađeno ništa sporno, osim jednog pocepanog i zaprljanog papirića iz Bošnjakove štamparije. Taj bezazleni komadić hartije bio je dovoljan da se posumnja na špijunsku mrežu. Sreski načelnik u Batini odmah je pozvao Bošnjaka sa celokupnim osobljem štamparije na saslušanje. Slovoslagači, radnice i knjigovesci našli su se pred optužbom da održavaju tajne veze sa stranim agentima, dok su ih vlasti ispitivale nad komadićem prljave hartije čije „uputstvo“ niko nije umeo da protumači. Ubrzo je postalo jasno da špijunaže nema, ali Bošnjaku i radnicima nije bilo dozvoljeno da odmah napuste Batinu; tri dana su proveli u svojevrsnom administrativnom „limbu“, uz obavezu javljanja vlastima više puta dnevno, dok je istraga polako tonula u ćorsokak.
Na kraju su, uz izvinjenje, pušteni nemački avanturisti. Misterija štampanog papirića ostala je nerazjašnjena – njegova beznačajnost činila se težom za prihvatanje od same sumnje. U Somboru je događaj izazvao negodovanje kako zbog neprijatnosti nanete uglednom sugrađaninu, tako i zbog iskazane samovolje načelnika u Batini, koji je na ispitivanje pozivao građane izvan svog sreza. Bošnjak je iz ove epizode izašao sa narušenim mirom, znatnim troškovima (oko 5.000 dinara) i neplaniranom ulogom glavnog junaka male provincijske drame, u kojoj je komadić papira na trenutak postao državni problem.
U prvim poratnim godinama Ernest Bošnjak našao se uhvaćen u splet političkih igara i birokratskih apsurda nove države. Od privremenog izgnanstva, preko nevoljnih dodira s političkim zbivanjima, do farsičnih „špijunskih afera“, njegova sudbina svedoči o tome koliko su nepredvidivi tokovi istorije mogli da oblikuju život pojedinca.
M. S.
[Iz knjige Milana Stepanovića “Somborski fabrikant snova – kadrovi života Ernesta Bošnjaka (1876-1963)”, Sombor, 2026.]
