ERNEST BOŠNJAK – SOMBORSKI FABRIKANT SNOVA

U osvitak 20. veka tek se razvijala filmska umetnost u svetu, a na prostorima Bačke već se našla nekolicina entuzijasta, koji su se osmelili ne samo da je reprodukuju, već i da se bave njenim stvaranjem. U Somboru je to bio Ernest Bošnjak, u Subotici Aleksandar Lifka, a u Novom Sadu Vladimir Totović. Somborski kinematograf je, ipak, prvi snimio film i u ranoj istoriji naše kinematografije ostavio je najvidljiviji trag.

Poreklom iz stare somborske bunjevačke porodice Bošnjak i njene grane sa nadimkom “Vranješi”, Ernest Bošnjak je rođen 2. januara 1876. godine u Somboru, kao sin Ivana Bošnjaka i Marije rođ. Veselovski. U rodnom gradu je pohađao osnovnu školu i dva razreda Državne gimnazije, a potom je od jeseni 1889. do 1892. godine učio štamparski zanat u somborskim štamparijama.

Usavršavajući se u struci, narednih 14 godina boravi po gradovima tadašnje Ugarske (Senta, Subotica, Segedin, Sombathelj i Budimpešta), a zatim stiže i do Beča, gde neko vreme radi kao konstruktor u fabrici mašina Waldher & Co. O njegovim mladalačkim pronalascima vest su još 1896. godine donele „Subotičke novine“, a 29. juna 1903. godine patentirao je u Budimpešti, uz podršku dva imućna trgovca, svoj pronalazak – višebojnu štamparsku mašinu sa valjcima. U rodni grad se vraća 1906. godine i uz pomoć delimično pozajmljenog kapitala otvara štamparsku i pečatorezačku radionicu.

U vreme svog boravka u Beču Ernest Bošnjak je kupio kino-projektor marke „Leon Gaumont“ (Leon Gomon), pomoću koga je od 1907. g. prikazivao kratke filmove i žurnale u somborskom Gradskom pozorištu. Istovremeno je u svojoj štampariji štampao jedan od najranijih filmskih listova na prostoru tadašnje Ugasrke „Bački bioskop“ (Bácskai Mozi). Bošnjak je filmove nabavljao iz Budimpešte, preko filmskog preduzeća „Apolo“, i iz Beča putem distributera i filmskog preduezeća Ane Kristensen. Bošnjakove povremene filmske projekcije u somborskom pozorištu trajale su do kraja prve decenije 20. veka.

U proleće 1911. godine, sa svojim poslovnim partnerom Karlom Cviršicem, vlasnikom Električarskog preduzeća, podigao je prvi somborski bioskop na gradskom vašarištu, iza zdanja Županije, nazvan „Arena“ (netačna je bila tvrdnja, koja se niz godina ponavljala u kratkim biografijama Ernesta Bošnjaka, kako je taj bioskop sagrađen i otvoren još 1909. godine). Bio je to, uz novosadski “Apolo” iz 1910. godine, jedan od prvih namenski sagrađenih bioskopa na prostoru današnje Vojvodine. Izgrađen prvenstveno od drvenih dasaka i platna, na prostoru iza gradskog sajmišta (vašarišta), na Staparskom putu, iza nekadašnje prizemne županijske kasarne, na mestu današnjeg Doma učenika. Električarske radove izvelo je Cviršicovo preduzeće, a novom kino-aparaturom upravljao je Ernest Bošnjak. Zbog svog kružnog oblika bioskop je poneo naziv „Arena“. Prema sačuvanoj fotografiji, imao je dva visoka drvena tornja, živopisno oslikana u duhu secesije, sa državnim zastavama na vrhovima, a u njihovom podnožju nalazila se biletarnica. Između tornjeva uzdizala se polukružna luneta sa nazivom bioskopa, koja je, poput samih kula, blistala pod nizovima raznobojnih sijalica. Tokom projekcija, ulazni deo ispod lunete bio je zaklonjen velikom spuštenom ceradom. U sali je bilo oko 450 mesta, a repertoar se menjao svaka dva dana. Atmosferu je upotpunjavao zvuk automatskog električnog klavira sa zasebne, manje galerije. Za Somborce tog vremena posebnu atrakciju predstavljao je razvodnik – Afrikanac. Gledaoci su bili raspoređeni prema ceni karte: od klupa bez naslona u prvim redovima, preko udobnijih sedišta u sredini, do drvenih loža u pozadini (najniža cena ulaznice iznosila je 20 filera).

Bioskop je zvanično otvoren 24. maja 1911. godine, o čemu su svoje čitaoce izvestili ovdašnji listovi Bácska, Zombor és Vidéke, Bácsmegyei Függetlenség i Sloga. Iz njihovih kratkih članaka saznaje se da je nastao kao zajednički poduhvat više uglednih somborskih zanatlija i da je započeo sa stalnim radom, pobudivši veliko interesovanje publike. Zgrada, izvedena u obliku arene („vrlo ukusno i vešto, po primeru velikovaroških bioskopa“, piše Sloga), mogla je da primi veliki broj posetilaca i bila je, kako se navodi, uređena s posebnom pažnjom kako u pogledu udobnosti, tako i bezbednosti, sa dovoljnim brojem izlaza koji su omogućavali brzo pražnjenje prostora. I spolja i iznutra ostavljala je vrlo povoljan utisak, dok su projekcije bile zapažene po jasnoći i stabilnosti slike, koja nije zamarala oči ni tokom dužeg gledanja. Program je odlikovala raznovrsnost, obuhvatajući dramske i komične prizore, pejzaže, sportske i poučne filmove, čime je bioskop od samog početka privukao širok krug publike.

Godine 1912. Cviršic je sagradio i prvu zidanu bioskopsku zgradu u Pariskoj ulici, gde je premešten bioskop „Arena“, sa Ernestom Bošnjakom kao kino-operatorom. Bila je to moderna i reprezentativna građevina. Pored impozantnih dimenzija, posebna pažnja posvećena je udobnosti i tehničkoj opremljenosti: visoko gledalište i savremena ventilacija trebalo je da obezbede prijatnu temperaturu i tokom letnjih meseci. Predviđena su automatska preklopna sedišta, dok je na spratu planirana poslastičarnica, iz koje se pristupalo ložama i mestima u gledalištu, što je svedočilo o nastojanju da se bioskopsko iskustvo uzdigne na viši, gotovo salonski nivo. Zgrada je projektovana kao gotovo u potpunosti bezbedna od požara – bez drvenih konstrukcija, sa krovom od armiranog betona i velikim brojem direktnih izlaza iz gledališta (čak deset), raspoređenih tako da omoguće brzo napuštanje prostora u slučaju potrebe. Time je „Arena“ sledila najsavremenije standarde bioskopske arhitekture tog doba. Zdanje je svečano pušteno u rad 9. oktobra 1912. godine.

Shvativši da filmska umetnost i njena tehnologija pružaju brojne mogućnosti za iskazivanje lične kreativnosti, Bošnjak se nije zaustavio samo na prikazivanju filmova, već je i sam počeo da snima prve filmske zapise sa igranim scenama, kao i fragmente iz života Sombora s početka 20. stoleća. Nabavivši filmsku kameru, snimio je 1909. g. 120-metarski film o igri devojaka u somborskom parku kraj Županije, nazvan „U carstvu Terpsihore“ (Terpsihore Birodalmaban), sa elementima dramaturgije, glume i plesa. Film  je kasnije prikazan i u somborskom bioskopu „Arena“, ali, nažalost, nije sačuvan. Prema Bošnjakovim beleškama, film je koncipiran kao kratka alegorijska igra u nizu slika, zasnovana na motivu sna, snimljena u somborskom gradskom parku, pored zdanja Županije. Lirske efekte magle i kiše, tokom kojih se devojke koje plešu sklanjaju pod krošnje drveća, Bošnjak je postizao pomoću dima zapaljene vatre i prskalice (šmrka) sa vodom, što svedoči o tome da je još u ranoj fazi svog kinematografskog rada eksperimentisao sa vizuelnim efektima. S obzirom na složenost scena i broj učesnica (među kojima je bila i njegova osmogodišnja ćerka Piroška), može se pretpostaviti da je pre snimanja izvršio i niz probnih snimaka, što bi ukazivalo na njegov sistematski i eksperimentalni pristup filmskoj produkciji.

Posle prvog igranog filma Ernest Bošnjak je snimao dokumentarne materijale o folklornim običajima i igrama iz Sombora i okoline, ali ni oni nisu sačuvani. Njegov najstariji sačuvan film dokumentarni je filmski zapis iz juna 1912. godine, snimljen u Somboru prilikom svečanog otkrivanja spomenika mađarskom nacionalnom heroju i predvodniku ustanka protiv Habzburga (1703-1711) Ferencu II Rakociju. Ovaj filmski zapis, osim svoje istorijske vrednosti, izuzetno je značajan i sa tehničkog aspekta jer omogućava uvid u ranu primenu tehnike švenka i tilta, koje tada u evropskoj kinematografiji još nisu bile uobičajene. Prva scena filma prikazuje defile na Trgu Sv. Đorđa. Snimak započinje statičnom kamerom, koja beleži prolazak učesnika i atmosferu ulice. Druga scena se odvija na trgu gde je postavljen spomenik. Široki švenk publike, sa horizontalnim pomeranjem kamere sleva na desno, obuhvata masu prisutnih i oslikava dinamiku događaja. Monumentalnost ceremonije naglašava centralni statični kadar otkrivanja spomenika. Neposredno nakon toga, kamera kratkim švenkom beleži reakcije publike ispred spomenika. Sekvencu završava kadar spomenika u kome kamera prelazi iz statičnog položaja u tilt duž vertikalne ose, od vrha ka dnu, vizuelno „otkrivajući“ visinu i oblik spomenika. Ono što ovaj film čini posebno značajnim u kontekstu rane kinematografije jeste upravo ta planska sekvencijalna kombinacija horizontalnih i vertikalnih pokreta kamere.

Uzlazna linija filmskih ambicija Ernesta Bošnjaka vodila je od prvih bioskopskih predstava u somborskom pozorištu i pokretanja filmskog časopisa, preko otvaranja stalnog bioskopa „Arena“ – najpre drvenog, a potom i zidanog, zatim snimanja prvih igranih i dokumentarnih filmova, sve do ideje o osnivanju fabrike filma. Početkom 1914. godine Ernest Bošnjak obratio se somborskom Gradskom senatu sa predlogom da mu bude besplatno dodeljen plac za izgradnju filmskog studija, na putu ka Apatinu, spram gradske električne centrale, u blizini Francovog kanala (danas Veliki bački kanal). Predložio je i da buduća „fabrika filma“ bude oslobođena lokalnih poreza tokom narednih trideset godina. Somborska gradska vlast, koja je tradicionalno zazirala od svake „novotarije“, bilo da je reč o električnoj rasveti, izgradnji savremenih industrijskih postrojenja poput šećerana i uljara ili o uvođenju tramvaja, odbila je Bošnjakov predlog smatrajući da je film luksuz i da grad nema zemljište za tu namenu. Za ono za šta tadašnji somborski gradski oci nisu imali dovoljno razumevanja zainteresovao se gradonačelnik Novog Sada Vladimir Demetrović. Ernest Bošnjak mu je 4. maja 1914. godine uputio sličan predlog, a svega tri dana kasnije usledio je pozitivan odgovor. Ali, izbijanje Prvog svetskog rata, nepuna tri meseca kasnije, prekinulo svaku pomisao na realizaciju predloženog projekta.

Izbijanjem Prvog svetskog rata Ernest Bošnjak je već do početka 1915. godine bio angažovan, kao trećepozivac, a u periodu oko 1916. godine služio je kao štabni prevodilac u Makedoniji, na Solunskom frontu. Ali njegova uloga nije se svodila samo na prevodilačke poslove. Iz vremena boravka na frontu sačuvan je i album sa fotografijama koje je Bošnjak načinio kao jedan od ratnih fotografa. Prema sopstvenom svedočenju, koje nije moguće potvrditi drugim izvorima, bio je i među snimateljima koji su zabeležili krunisanje cara i kralja Karla u Budimpešti, u crkvi kralja Matije, krajem 1916. godine.

Po završetku rata i osnivanju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Sombor je postao deo nove države, a Ernest Bošnjak se, po povratku u rodni grad, ponovo neko vreme bavio prikazivanjem filmova, čije je projekcije organizovao u nekadašnjem hotelu “Lovački rog”, nakon rata nazvanom “Sloboda”. Usled nežljenih nesporazuma sa novim vlastima kraće vreme je, tokom 1919. godine, bio proteran iz Sombora sa svojom porodicom, ali je već 1920. godine ta mera ukinuta.  Od 1920/21. godine bio je jedan od akcionara i poslovođa štamparskog deoničarskog društva “Bačka” u Somboru.

Nakon što je početkom 1920-ih prodao svoju nekadašnju štampariju i uložio trećinu sredstava kao akcionar u štampariju “Bačka”, preostali deo kapitala (400.000 dinara) rešio je da uloži u osnivanje Jugoslovenske tvornice filma “BOER” (početna slova činila su akronim Bošnjakovog imena i prezimena). Uložio je sredstva u nabavku najsavremenije kamere nemačkog proizvođača “Ertel Werke”, kao i druge neophodne filmske studijske opreme i početkom 1925. godine pokrenuo je sopstveno filmsko preduzeće (ranije se verovalo da je pomenutu kameru nabavio još krajem prve decenije 20. veka, ali firma “Ertel Werke” je proizvodnju kamera pokrenula tek početkom 1920-ih; istovremeno, kroz biografske tekstove o Ernestu Bošnjaku stalno se pominjala 1923. godina kao vreme osnivanja “BOER filma”; prema arhivskim izvorima i izveštajima iz tadašnje štampe, nedvosmisleno je utvrđeno da je ovo filmsko preduzeće počelo sa radom tek u proleće 1925. godine).

Pre početka rada svog filmskog studija Ernest Bošnjak je, putem javnih novinskih oglasa, pozvao na saradnju sve one koji su bili uvereni u svoj glumački talenat i fotogeničnost, a imali su želju da se oprobaju na filmu. Bošnjak se kasnije sećao da su mu stizale stotine pisama s fotografijama zainteresovanih devojaka i mladića kako sa prostora Kraljevine SHS, tako i iz okolnih zemalja, pre svega iz Mađarske i Rumunije. Početkom februara 1925. godine, Ernest Bošnjak je raspisao novinski konkurs za pisanje filmske komedije. Traženo je delo u trajanju od približno sat i po do dva sata, koncipirano u četiri do pet polusatnih celina, bilo u formi salonske komedije ili farsičnog prikaza, uz mogućnost pojave burlesknih likova. Radnja je trebalo da bude smeštena u savremeni letnji ambijent, a autorima je ostavljena sloboda u korišćenju eksterijera, poput morskih ili planinskih pejzaža. Sedište “BOER” filma nalazilo se na Vencu Petra Bojovića br. 7 (pored zdanja današnje Muzičke škole), gde je bila smeštena i štamparija “Bačka” čiji je Bošnjak bio poslovođa.

Ambiciozan početak rada studija „BOER film“ Ernesta Bošnjaka obeležen je prikazivanjem Probnih snimaka prve Jugoslovenske tvornice filmova. Bio je to inventivan poduhvat koji je služio kao svojevrsna najava buduće produkcije, ali i poziv bioskopskoj publici da sopstvenim glasovima odabere glumačke aktere. Prema zapisima iz štampe, somborska publika premijerno je ove snimke videla u bioskopu “Arena”, od 6. do 9. jula 1925. godine. Pod nazivom Može li se u Somboru zgotoviti film?, ovaj pionirski materijal nije bio klasično ostvarenje, već promo-projekat sa ciljem da privuče investitore i dokaže izvodljivost ideje. Odziv javnosti bio je izuzetan. Subotički list Hirlap zabeležio je da su snimci iznenadili čistoćom i tehničkim kvalitetom, dok su somborski glumački amateri svojom izražajnošću osvojili simpatije publike. Nakon prebrojavanja glasačkih listića, najveću podršku dobili su članovi lokalne mađarske amaterske pozorišne družine, koji su potom postali nosioci glavnih uloga u “BOER” produkciji. Među glumcima su se istakli Aleksandar Aca Radičević i Tibor Žigmond, dok je ubedljivo najviše glasova i titulu buduće zvezde ponela mlada Irena Novak, čiji je lik na snimcima bio i najzastupljeniji (Irena je bila u emotivnoj vezi sa Bošnjakom još od 1921. godine, a nekoliko godina kasnije postala je i njegova supruga).

Istovremeno sa promotivnim filmom Probne snimke… nastali su i dokumentarni kadrovi fudbalske utakmice u Somboru, čiji su fragmenti bili uključeni u njegove završne scene. Time se osporava ranije uvreženo mišljenje da je taj snimak nastao 1930. godine. Jednostavno poređenje materijala jasno pokazuje da je reč o istom događaju: uvodni kadrovi utakmice u potpunosti se podudaraju sa onima iz probnih snimaka načinjenih u proleće 1925. godine, dok nastavak dokumentarnog zapisa nedvosmisleno potvrđuje da su akteri, prostor i vreme snimanja istovetni.

Umetničke domete Bošnjakovih filmova, kako to obično biva, nisu pratili i finansijski uspesi. Tokom leta 1925. godine studio “BOER filma” snimao igrani film Kako uloviti muža (kasnije nazvan Laži mene radi), komediju za koju se očekivao veliki uspeh u bioskopima. Scenario, režiju i glavnu mušku ulogu potpisao je Bela Fabian, glumac sa iskustvom iz budimpeštanskog pozorišta i evropskih filmskih kuća poput “UFA” i “Sascha-Film”. Tehnički deo posla vodio je iskusni snimatelj Vilhelm Rendelštajn, dok je za scenografiju bio zadužen mađarski slikar Julije Đula Lukač. Enterijeri su snimani u studiju, a eksterijeri u somborskom parku i bašti kuće porodice Palanački. Glumački ansambl činili su i Aleksandar Aca Stanković, kome je predviđana karijera “jugoslovenskog Lona Čejnija”, te mlada i talentovana Irena Novak. Radnja filma danas je nepoznata jer su sačuvana svega dva metra filmske trake sa zaglavljem. Iako je probna projekcija za četvoricu imućnih somborskih veleposednika i trgovca protekla uspešno, do ključnog ulaganja ipak nije došlo. U strahu od finansijskog gubitka i usled neizvesnosti oko dobijanja zvanične dozvole za prikazivanje, potencijalni investitori su odustali od projekta. Ostavši bez njihove podrške, Ernest Bošnjak – koji je u film već uložio celokupnu ušteđevinu – doživeo je težak udarac u nastavku svog filmskog poduhvata. Mada film Kako uloviti muža, odnosno Laži mene radi najverovatnije nije ni bio prikazan somborskoj i vojvođanskoj publici, štampani izvori iz 1925. godine navode da je distribuiran u bečkim bioskopima.

Uprkos velikom nedostatku finansijskih sredstava, Ernest Bošnjak se 1925. godine upustio u snimanje melodrame Moja draga kolevka, za koju je scenario napisao somborski glumac Mihalj Tilger, dok je Bošnjak preuzeo režiju i snimanje. Film je realizovan u skromnim uslovima – eksterijeri su snimani na imanju Vamošera, a enterijeri u improvizovanom studiju uz korišćenje isključivo dnevnog svetla. Radnja prati dramatičnu priču o pijancu Johanu Brestovu (Laslo Frid), koji nakon smrti zlostavljane supruge (Irena Novak) ispunjava obećanje i daje njihovu decu na usvajanje imućnim porodicama. Iako osmišljeno u pet činova, ovo vrlo uspelo i emotivno ostvarenje ostalo je završeno u tri čina, od kojih je do danas sačuvano oko 90 metara trake. Međunaslovi na nemačkom jeziku svedoče o neostvarenoj ambiciji da se film plasira i na inostrano, pre svega bečko tržište.

Mada je u drugoj polovini 1925. godine finansijska situacija Bošnjakovog filmskog preduzeća bila skoro bezizlazna, on je, uz podršku somborske glumačke družine, započeo rad na filmu Faun, mitskoj priči snimanoj u šumama kraj Apatina sa Imretom Nađom i Juci Bertom u glavnim ulogama. Iako se smatra nedovršenim, sačuvani fragmenti svedoče o velikoj vizuelnoj inventivnosti, dok je scenarista Mihalj Tilger kasnije tvrdio da su bečki špekulanti odneli trake Fauna, koje autori više nikada nisu videli. Težnja ka međunarodnom tržištu dovela je i do pregovora sa čuvenom bečkom kućom “Vita film” oko komedije Dr Orlov, ali je ovaj ambiciozni projekat propao usled bankrota austrijskog partnera.

Poslednji pokušaj spasavanja preduzeća “BOER film” krajem 1925. godine bio je animirani reklamni film Ovde traži pa ćeš naći milijon!, izveden tehnikom kolažne animacije i prikazivan u somborskim bioskopima. Ovaj poduhvat danas se smatra samim začetkom animiranog filma u istoriji jugoslovenske kinematografije. Ipak, inovacije nisu moglesačuvati preduzeće od neminovnog finansijskog kraha, pa je Bošnjak, izgubivši celokupan kapital, bio prinuđen da ugasi studio i vrati se svakodnevnom štamparskom zanatu.

Nakon gašenja svog filmskog preduzeća, Bošnjak  zakupljuje od naslednika somborskog štampara Karla Olbalta njegovu tehnički dobro opremljenu štampariju koju je preselio u Čitaoničku ulicu br. 7. U njoj je, tokom dvadesetih i tridesetih godina 20. veka, štampano nekoliko somborskih listova (na mađarskom, srpskom i bunjevačkom), čiji je Bošnjak bio izdavač, a povremeno i urednik. Osim ostalih, objavljivao je uticajni i tiražni nedeljnik Sombori Ujság (Somborske novine), kao i kratkoveki list Vojvodina – organ Bunjevačko-šokačke stranke (Ernest Bošnjak je 1927. g. bio urednik ovog lista, a politički predvodnik stranke bio je njegov blizak rođak, odnosno brat od strica, Antun Tonika Bošnjak). Neko vreme (od 1929) Bošnjak je objavljivao i svoj časopis Sport és Mozi (Sport i bioskop), u kojem piše izuzetno uspele filmske prikaze i kritike, otkrivajući se kao autor izrazite analitičnosti i širokih uvida u savremene tokove kinematografije. Njegovi tekstovi prevazilaze okvire dnevne kritike i uz ocene pojedinačnih ostvarenja nude i promišljanje filma kao umetnosti u nastajanju, ali i kao industrije čiji razvoj oblikuju tehnološki, ekonomski i društveni činioci.

Skoro punih pet godina nakon što je utihnuo zvuk zupčanika u kameri Ernesta Bošnjaka, stara strast se ponovo rasplamsala, nadvladavši gorčinu prethodnih neuspeha. Na njegov pređašnji opus prirodno se, mada više hronološki nego tematski, nadovezuju ostvarenja nastala između 1930. i 1933. godine. To su, ujedno, i poslednji odblesci Bošnjakovih autorskih težnji, u kojima su nekadašnje grandiozne ambicije ustupile mesto svedenijem, ali dokumentarno uverljivijem prikazu stvarnosti. U ovom periodu on se primarno posvećuje fenomenu javnih okupljanja, dok dinamika mnoštva i puls kolektivnog života postaju središnji motivi njegovog objektiva. Ti snimci danas predstavljaju dragocena vizuelna svedočanstva o društvenom habitusu vremena u kome su nastali. Reč je o filmovima Šimi tobogan za staro i mlado koji je snimljen 1929/30. godine (ranije se verovalo da je ovaj film nastao još oko 1919. godine, ali sam kvalitet snimka, podaci iz onovremene štampe i brojni drugi detalji ukazuju na kraj 1920-ih), Javni čas školske omladine, vojske i sokola u Somboru iz maja 1930. godine, Procesija somborske rimokatoličke župe o Tjelovu 1932 (film sa istovetne procesije Bošnjak je snimio i prethodne 1931. godine, a početkom 1932. javno ga je predstavio kao jedan od prvih naših zvučnih filmova; nažalost ti snimci nisu sačuvani) i Skautske vežbe u Somboru snimljene polovinom 1933. godine.

U vreme Drugog svetskog rata prodata je štamparija koju je Ernest Bošnjak držao u najmu, a nakon rata (1948) nacionalizovana je i njegova pečatoreznica, pa je, na pragu osme decenije života, nekada najveći filmski entuzijasta ovih prostora, ostao bez egzistencije. Kako nije dobio penziju, mada je punih 67 godina neprestano radio, morao je pod starost, da bi preživeo, da se zaposli kao kalfa u firmopisačkoj zadruzi “Boja” u Somboru. Istovremeno je, zbog nemaštine, prodavao svoju pokućstvo, a osim ostalog ovdašnjim frizerima i kozmetičarima bio je primoran da, kao sekundarnu sirovinu, prodaje svoje dragocene stare filmske trake, od kojih je spravljan lak za nokte. Tako su, nepovratno, propala neka od najvažnijih svedočanstava o ranoj istoriji naše kinematografije.

Još početkom 1952. godine počela je Bošnjakova saradnja sa Jugoslovenskom kinotekom, koja je narednih godina otkupila njegove preostale filmove, dokumentarne materijale i kameru, čime su ove dragocenosti spasene i sačuvane do danas. Godine 1956. Jugoslovenska kinoteka je Ernestu Bošnjaku i nekolicini nekadašnjih pionira jugoslovenske kinematografije dodelila spomen-plaketu. Početkom 1950-ih o Bošnjaku i njegovoj ulozi u jugoslovenskoj kinematgografiji počinje da piše tadašnja jugoslovenska štampa (Borba, Politika, Večernje novosti, NIN, Somborske novine…), te je za relativno kratko vreme pionirski filmski rad Ernesta Bošnjaka bio prepoznat, a on je, konačno, iskoračio sa nametnute margine i dobio društvenu satisfakciju, dočekavši afirmaciju svog poduhvata, što je moralo melemno delovati na njegovu dugogodišnjim nedaćama i nepravdama opterećenu dušu. Zalaganjem Jugolsovenske kinoteke, Somborskog sreza i mladog reditelja Žike Pvalovića Ernest Bošnjak je 1961. godine, kao zaslužni umetnik za razvoj jugoslovenskog filma, dobio umetničku penziju, te je već u dubokoj starosti i na pragu bolesti konačno mogao da obezbedi pristojan život sebi i supruzi Ireni.

Ernest Bošnjak, prvi naš producent, filmski reditelj i snimatelj, umro je u rodnom Somboru, 9. avgusta 1963. godine, u 88. godini. Tu vest, uz adekvatne nekrologe, objavili su brojni jugoslovenski dnevni, nedeljni i periodični listovi i časopisi. Sahranjen je na somborskom Velikom katoličkom groblju, u pratnji porodice, poštovalaca i građana Sombora.

Tek nakon smrti Ernesta Bošnjaka usledilo je razdoblje njegove postepene, ali potpune afirmacije. Još za Bošnjakovog života gradski Kino-klub u Somboru nazvan je njegovim imenom, a godinama je na jugoslovenskom festivalu filmskih amatera, koji je od početka 1960-ih, pa do kraja 1980-ih održavan u Somboru, nagrada za najuspeliji film nosila Bošnjakovo ime.

O Ernestu Bošnjaku su pisani brojni članci i osvrti na njegov rad i značaj (kasnije i feljtoni), a organizovane su i izložbe o njegovom životu i delu. Bio je i motiv pripovetki književnika Janoša Hercega i o njemu su nastajala dramska dela (Holivd na Dunavu Đule Gobi Fehera i Kad bi Sombor bio Holivud Zlatana Dorića), koja su 1985. i 1993. godine pretočena u istoimene pozorišne predstave na mađarskom i srpskom jeziku (godine 2018. somborsko Narodno pozorište izvelo je premijerno i zapaženu predstavu – mjuzikl istog naslova u režiji Kokana Mladenovića). Snimani su i dokumentarni filmovi reditelja Karolja Vičeka, Branka Maširevića i Zoltana Šifliša. Na somborskoj glavnoj ulici 2013. godine postavljena je u prirodnoj veličini statua Ernesta Bošnjaka, sa filmskom kamerom (rad vajara Igora Šetera). Od 2018. g. u Somboru se održava Filmski festival, posvećen ostavštini Ernesta Bošnjaka na kome se dodeljuje i nagrada „Ernest“ (statua Ernesta Bošnjaka) za celokupan doprinos filmskoj umetnosti.

Sto pedeseta godišnjica rođenja Ernesta Bošnjaka obeležena je svečano na proslavi Dana Grada Sombora (17. februara 2026), uz prateću izložbu u somborskom Gradskom muzeju, koja je krajem marta 2026. godine predstavljena i u Jugoslovenskoj kinoteci u Beogradu. Konačno, početkom jula 2026. godine objavljena je i prva obimna Bošnjakova biografija Somborski fabrikant snova – kadrovi života Ernesta Bošnjaka (1876-1963), a autor knjige je potpisnik ovog priloga. Knjiga je promovisana 21. jula 2026. godine pred prepunom bioskopskom dvoranom “Ernest Bošnjak” u somborskom bioskopu “Narodni” (stotinjak posetilaca nije uspelo da uđe, ali su izdavači – udruženja građana “Norma” i “Venac” – podelili na poklon po primerak knjige svim prisutnima kako u sali, tako i van nje).

*   *   *

Istorijski značaj Ernesta Bošnjaka odavno je prevazišao lokalne okvire Sombora, Bačke i Vojvodine. On pripada generaciji pionira koji su postavili temelje kasnijeg razvitka jugoslovenske kinematografije kroz konkretne filmske radove, ali i kroz razumevanje filma kao tehnološke inovacije, kulturne institucije i oblika umetničkog izraza. Iako je znatan deo njegovog stvaralaštva nepovratno izgubljen, ideja koju je zastupao – da pokretne slike mogu postati čuvar kulturnog pamćenja i snažno sredstvo umetničke artikulacije – ostala je trajna vrednost njegovog nasleđa.

Zbog toga Ernest Bošnjak danas zauzima mesto jednog od najvažnijih aktera rane istorije domaće kinematografije. Uporna nastojanja da svoj rodni grad uključi u šire evropske tokove moderniteta i razvije njegovu kulturnu senzibilnost koja bi prepoznala i prigrlila potencijal filma kao medija i simbola novog doba, najbolje govore o Bošnjakovoj sposobnosti da anticipira budući značaj filma.

Upravo u toj sposobnosti nalazi se razlog zbog kojeg se može govoriti o “svetlu koje se ne gasi” i o kulturnom i istorijskom tragu koji je daleko nadživeo vreme u kojem je nastao. Jer i onda kada su filmovi izgubljeni, a filmske trake nestale ili uništene, ostaje ono što je bilo važnije od njih – svest kako se i na obodu velikih kulturnih tokova može sanjati dovoljno hrabro da se ostavi trag u istoriji.

Milan Stepanović