Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

BAČKI CAR JOVAN NENAD

Jedna od najzagonetnijih ličnosti srpske istorije i svakako najpoznatiji samozvanac bio je “car” Jovan Nenad, vođa bačkih Srba u burnim vremenima nakon Mohačke bitke i propasti srednjovekovne Ugasrke kraljevine 1526. godine. Pouzdano se ne znaju ni njegovo pravo ime, nacionalnost, poreklo i zavičajnost, zapravo skoro ništa o njemu nije poznato, osim nekoliko poslednjih meseci njegovog života. Ilarion Ruvarac piše da se u istoriji “javio kao meteor i odmah iščezao”. Ne beleže ga ni srpski pisani spomenici, niti narodna epska poezija. Možda je tome razlog i činjenica da je njegova “carevina” trajala svega nekoliko meseci.

Mohačka bitka (Tan Mor, ulje na platnu, 1856)

Vreme turskog pustošenja, unutrašnjih smutnji i međusobnih sukoba preostalog ugarskog plemstva nakon Mohačke bitke izazvalo je i reakciju Srba u Bačkoj, koji su se okupili oko Jovana Nenada Crnog, nekadašnjeg vojnika ugarskog erdeljskog vojvode Jovana Zapolje. Prema mađarskim zapisima, Jovan Nenad ili Crni čovek, nazvan je ovako zbog duge crne linije koju je imao na telu od desne strane čela do desnog stopala. Bio je vitkog stasa, srednje visine, tamnog tena i orlovskog nosa. Savremenici beleže da je bio oštrouman, ubedljiv i slatkorečiv, te je lako osvajao ljude. Po nekim pretpostavkama bio je od roda zetskih Crnojevića preseljenih u Pomorišje. Mađarski izvori ga beleže imenima: Fekete Iván ili Fekete Jován, Fekete Ember, Cserni Jován, Csernajevics Iván).

Car Jovan Nenad (kasnija rekonstrukcija lika, crtež L. Babića)

On je krajem 1526. g. okupio snažnu i brojnu srpsku seljačku vojsku, koju je u vreme njegove najveće moći činilo oko 12.000 vojnika. Njome je napadao turske posede u Sremu (preoteo je Turcima Banoštor, Čerević i Sotin), ali i preostale ugarske plemićke posede po Bačkoj. Uz pomoć svoje vojske Jovan Nenad je zavladao prostorom između Tise i Dunava, pa se proglasio za srpskog „cara“, a svoju prestonicu smestio je u utvrđenu Suboticu. Imao je ličnu gardu od 600 jednako uniformisanih pešaka, sjajnu upravu i poslugi i ponašao se kao istinski vladar, a svoje plemstvo darivao je velikim posedima. Ipak, nedostajala su mu sredstva za izdržavanje velike vojske, pa je pribegavao i pljački trgovaca, kao i otimanju stoke od naroda. O njemu su svoje vlade izveštavali francuski, engleski i turski poslanici, a oba pretedenta na ugarski presto (Jovan Zapolja i Ferdinand Habzburški) trudila su se da ga pridobiju uz sebe.

Subotička tvrđava (crtež s kraja 17. veka)

Verovatno je krajem 1526. ili početkom 1527. g. Jovan Nenad, sa svojom vojskom, zaposeo i Coborsentmihalj, odnosno Sombor jer je u najbližoj okolini ovde već živelo srpsko stanovništvo, koje je, prema jednom onovremenom izveštaju, „caru“ Jovanu, inače asketi i mistiku, hrlilo kao novom svecu i proroku, koji čini znake i čudesa. Za zapovednika svoje vojske “car” Jovan Nenad postavio je Radoslava Čelnika, za palatina i blagajnika vojvodu Subotu Vrlića, a jedan od najbližih “carevih” saradnika bio je školovan franjevac Fabijan Literat iz Iloka (on je od “cara” dobio imao imanja u nesporednom okruženju današnjeg Sombora).

Teritorija kojom je tokom 1526/27. g. vladao “car” Jovan Nenad

Vlast Jovana Nenada na prostoru između Dunava i Tise trajala je svega nešto više od pola godine. U aktuelnoj borbi za ugarski presto odabrao je pogrešnu stranu. Na početku borbi podržavao je erdeljskog vojvodu Jovana Zapolju, pa je Đorđe Sremac, hroničar i Zapoljin kapelan, predlagao da Jovan i njegov srpski narod budu naseljeni u opustele krajeve (ad desolatam terram) Bačke županije. Nešto kasnije, Jovan Nenad je došao u sukob sa mađarskim plemićima, koji su počeli da se vraćaju na svoja imanja u opusteloj Bačkoj, ali im Jovan Nenad i njegova vojska to nisu dopustili (“Ja sam ovu zemlju našao pustu i zauzeo sam je sa svojim narodom”, govorio im je “car”).  Uskoro je Jovan Nenad prešao na stranu drugog pretedenta na ugarski presto, austrijskog vladara Ferdinanda Habzburškog, posle čega se sukobio sa trupama Zapoljinih pristalica koje je predvodio tamiški župan Emerik Cibak. Nakon više sukoba srpska seljačka vojska „cara“ Jovana konačno je poražena u krvavoj Bitki kod Segfalve 12. jula 1527. godine, a „car“ je smrtno ranjen nekoliko dana kasnije, prilikom opsade Segedina.

Jovan Zapolja
Ferdinand Habzburški

Posle smrti Jovana Nenada usledio je brz raspad srpske seljačke vojske, a jedan deo njenog ljudstva, predvođen Subotom Vrlićem i Radosavom Čelnikom, prešao je u Srem i priznao tursku vlast. To nije umanjilo prisustvo sve brojnijeg srpskog stanovništva, koje se i tokom narednih godina naseljavalo u napuštena bačka naselja.

Vojvođanski srpski istoričar Aleksa Ivić navodi da je najveća zasluga “cara” Jovana Nenada u tome što je prvi došao na misao da na zemljištu južne Ugarske stvori zasebnu srpsku pokrajinu, te je na taj način postao začetnik današnje Vojvodine. U središtu Subotice podignut je 1927. g. visok elegantan spomenik caru Jovanu Nenadu, koji je srušen nakon ulaska mađarske vojske u grad 1941. godine. Spomenik je obnovljen 1991. godine.

Spomenik “caru” Jovanu Nenadu u Subotici, tridesetih godina 20. veka
Današnji izgled obnovljenog spomenika Jovanu Nenadu u Subotici

M. S.  

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.