Kada je Sombor, potpisom carice i ugarske kraljice Marije Terezije na Elibertacionoj povelji ili Privilegijalnom pismu, 17. februara 1749. g. zvanično dobio status slobodnog i kraljevskog grada, posle teških i zamršenih trogodišnjih pregovora sa Bečkim dvorom i nakon uplate visokog iznosa od 150.000 florina (forinti) u carsku blagajnu, trebalo je izabrati prvi somborski Magistrat (Unutrašnji senat), Spoljni senat, Opšestvo (Opštinu), glavnog sudiju (gradonačelnika) i niz nosilaca administrativnih i upravnih funkcija.
To je i učinjeno 24. aprila 1749. godine, na dan svečanog proglašenja Sombora za slobodan i kraljevski grad. Tog dana organizovani su i prvi izbori (pravo glasa imale su samo kućne starešine). Somborci su na svojim prvim izborima birali 60 članova Opštestva (najsličnije današnjoj Gradskoj skupštini), 25 članova Spoljašnjeg senata i 13 članova Unutrašnjeg senata (najsličnije današnjem Gradskom veću), između kojih je biran i prvi sudija ili gradonačelnik Sombora (u svim telima polovina biranih bila je pravoslavne, a polovina rimokatoličke veroispovesti).
Prema članu 2 Statuta grada, za svako mesto isticana su po tri kandidata, a izbor je obavljan belim i crnim zrnima pasulja. Svaki birač dobijao je po dva crna zrna pasulja i po jedno zrno belog pasulja. Belo zrno pasulja spuštano je u sanduče željenog kandidata, a crna zrna su spuštana u sandučad ostala dva kandidata. Kandidat koji bi dobio najviše belih i najmanje crnih zrna bio bi izabran.
Kada je izabrano ukupno 98 članova Opštestva, Spoljnog i Unutrašnjeg senata, ovi predstavnici grada izabrali su, među tri kandidata, i prvog sudiju (gradonačelnika) Sombora. Sa 43 zrna belog pasulja od 98 birača (ili sa 44% glasova) za prvog sudiju izabran je mladi somborski Bunjevac Martin Parčetić, doskorašnji graničarski zastavnik i predvodnik somborskih izaslanika na pregovorima sa Bečkim dvorom.
Ovo “opasuljivanje” somborskih birača, u vreme kada je nepismenost među njima, pa i onim najimućnijim i najuticajnijim, bila preko 95%, predstavljalo je jedini siguran način izbora gradskih predstavnika i prvih upravitelja slobodnog i kraljevskog grada Sombora. Na isti način članovi Opštestva i oba Senata birani su i narednih decenija, sve do kraja 18. i početka 19. stoleća (Spoljašnji senat je 1782. g. objedinjen sa Opštestvom u jedno predstavničko telo). Kako je senatorski položaj u Magistratu (Unutrašnjem senatu) bio doživotan, kasnije su senatori bili birani samo u slučaju upražnjenog mesta, odnosno smrti nekog od članova Senata. Osim članova dva senata i opštine, birani su i veliki kapetan (šef policije), gradski notar, vašar-birov, načelnici kvartova itd.
Ostaje samo pitanje šta je posle bilo sa silnim zrnima pasulja – da li su prilagani uz zapisnike kao izborni materijal, ili su završavali u čađavom starom bakarnom kotliću, uz dimljene kolenice i suva rebarca (što nam se čini kao verovatnija mogućnost)?
Milan Stepanović
