Arhitektura,  Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI,  PALETA RAVNICE

SOMBORSKA PREPARANDIJA

Od 15. novembra 1816. g. Sombor je postao sedište „Kraljevskog pedagogičeskog instituta srbskog“, kako je bio zvaničan naziv prve Srpske učiteljske škole (Preparandije) u vreme njenog preseljenja iz Sentandreje u Sombor. Sentandrejska Srpska preparandija osnovana je četiri godine ranije, 15. novembra 1812, zahvaljujući trudu Uroša Stefana Nestorovića, carskog savetnika i nadzornika za sve pravoslavne škole u habzburškoj monarhiji.  Ova škola, koja je uz dve gimnazije (novosadsku i karlovačku), karlovačku Bogosloviju i Maticu srpsku predstavljala jednu od pet najvažnijih srpskih kulturno-prosvetnih ustanova u Austrijskom carstvu, decenijama se nalazila u nekadašnjem skromnom zdanju nekadašnje škole „Norma“ Avrama Mrazovića, u porti somborske Svetođurđevske crkve (ova škola je radila od 1778. do 1811. g. i osim đaka osnovaca školovala je i buduće srpske učitelje). Zdanje nekadašnje Norme srušeno je 1863. godine, a na istom mestu podignuta je nova velika prizemna zgrada somborske Preparandije (danas je u ovoj zgradi sedište Srpske pravoslavne crkvene opštine).

Pečat somborske Srpske učiteljske škole (Preparandije) iz 1841. god.
Na mestu zdanja nekadašnje Norme podignuto je 1863. g. novo prizemno zdanje Preparandije

Upravnik somborske Preparandije bio je od 1862. do 1871. g. ovdašnji prota Đorđe Branković (1830-1907), koji se kasnije (1881) zamonašio i zavladičio kao vladika temišvarski, i koji je, sa monaškim imenom Georgije, izabran 1890. g. za mitropolita karlovačkog i patrijarha srpskog. Odmah po izboru za patrijarha Georgije Branković je započeo veliku obnovu i izgradnju srpskih crkava, manastira i škola na prostoru Karlovačke mitropolije. Svojim sredstvima, od 2.500 jutara zemlje koje je posedovao kao mitropolit karlovački, patrijarh Branković je 1894. g. otkupio u Somboru kuću od naslednika nekadašnjeg velikog župana i književnika Isidora Nikolića Srbogradskog, koji je kao njen vlasnik zabeležen 1844. g. (Nikolić je kuću kupio od naslednika Karla Šmita, izabranog građanina somborskog). Kuća se nalazila na uglu Glavne ulice, spram Bajskog puta, a osim toga, u neposrednom susedstvu, kupljena je i omanja prizemna kuću poznatog somborskog advokata Gedeona Leovića. Na mestu ove dve kuće je, tokom 1894/95. godine, o trošku patrijarha Brankovića, podignuta školska zgrada, namenjena nastavi muških odeljenja somborske Srpske učiteljske škole, Zbog ove zadužbine, kao i dugogodišnje patrijarhove službe u Somboru, a povodom obeležavanja 50 godina njegove svešteničke službe, somborska gradska skupština je 1905. godine, u znak zahvalnosti i privrženosti, patrijarha Georgija Brankovića proglasila za počasnog građanina Sombora.

Patrijarh Georgije Branković
Darovni ugovor patrijarha Brankovića
Prvi srpski pedagoški časopis “Školski list”, koji je izlazio u Somboru, objavljuje na naslovnoj strani vest o završetku izgradnje zdanja Preparanidje 1895. god.

Mada nije sačuvan arhitektonski nacrt ovog zdanja, pretpostavlja se da ga je projektovao Vladimir Nikolić, arhitekta patrijarha Brankovića, koji je projektovao i druge građevine po nalogu patrijarha, a zgrada je arhitektonski podsećala na zdanje Stare berze u Cirihu, podignuto oko 1880. godine. Gradnja novog školskog zdanja poverena je građevinskom preduzimaču Vince Ulrihu, za iznos od 21.000 forinti. Nadzor je vršio gradski inženjer Milan Grgurov. Sa kopanjem temelja počelo se u maju 1894. godine, a kamen temeljac svečano je postavljen i osvećen 2. juna iste godine (patrijarha je tom prilikom predstavljao njegov zet dr Milan Maksimović). Patrijarh Branković je, nešto kasnije iste godine, obišao gradilište prilikom posete Somboru.

Nikola Vukićević, upravitelj Preparandije od 1871. do 1903. god. (njegova kancelarija nalazila se u prizemlju ovalnog dela zdanja Preparandije)
Zdanje Preparandije 1903. god.

Nova jednospratnica somborske Preparandije sagrađena je u neorenesansnom stilu, sa prepoznatljivim polukružnim ugaonim pročeljem i sa osnovom u obliku slova L. Na ugaonom pročelju zgrade nalaze se tri velika prozora na spratu, krunisana baroknim ukrasnim kartušima, a razdvojeni jonskim pilastrima, iznad kojih je venac sa natpisom Georgije Branković patrijarh narodu srpskom. Krov polukružnog ugaonog pročelja bio je u obliku poluloptaste kupole. U prizemlju pročelja nalazila su se tri manja prozora, a fasada prizemlja zgrade ukrašena je rustično. Oba krila zgrade imala su po pet velikih pravougaonih prozora na spratu, dok je prizemlje krila koje gleda na Glavnu ulicu imalo pet manjih pravougaonih prozora, a prizemlje krila koje gleda na Bajski put četiri manja pravougaona prozora i pravougaonu ulaznu kapiju.

Preparandija oko 1910. god.
Preparandija prvih godina 20. veka
Preparandija oko 1912. god.

Đaci muških odeljenje somborske Preparandije su u novu školsku zgradu ušli o Maloj Gospojini, u septembru 1895. godine, a Somborska crkvena opština i Srpska učiteljska škola poslali su u Sremske Karlovce izaslanstvo koje je trebalo da zahvali patrijarhu za darovanu zadužbinu i da ga pozove u Sombor na njeno svečano osvećenje. Patrijarh je 11/23. juna 1897. g. u Sremskim Karlovcima zvanično potpisao Darovni ugovor i njime je, u skladu sa tadašnjim  prosvetnim zakonima, svoje zdanje preneo u vlasništvo somborske Srpske pravoslavne crkvene opštine, koja se ovim ugovorom obavezala da će ga upotrebiti za smeštanje Srpske veroispovedne učiteljske škole.

Od školske 1896/97. g. somborska Srpska učiteljska škola razdvojena je na mušku i žensku, ali sa zajedničkim nastavničkim zborom i upravnikom, a od 1910. g. ove škole su i potpuno razdvojene, a svaka od njih imala je sopstveni nastavni zbor i upravnika, kao i svoju zasebnu školsku zgradu.

Učenici završnog razreda Muške preparanidje, prva decenija 20. veka
Preparandija pred I svetski rat

Od 1912. g. u zgradu Preparandije uvedeno je i električno osvetljenje, a znatno su osavremenjena nastavna učila i školska oprema, kao i đačka biblioteka.

U novoj zgradi Preparandije nastava muških odeljenja Srpske učiteljske škole odvijala se sve do januara 1915. godine, kada je, zbog Prvog svetskog rata, obustavljena, a obe školske zgrade (Preparandiju ili Mušku učiteljsku školu i staro zdanje u kojoj je radila Ženska učiteljska škola) zaposela je austro-ugarska vojska. Sa zgrade Preparandije skinut je u to vreme i zadužbinarski ćirilični natpis patrijarha Georgija Brankovića.

Preparandija početkom dvadesetih godina 20. veka

Kada je 1917. g. vojska napustila zdanje Preparandije, somborska Crkvena opština je ovde, privremeno, smestila srpsku osnovnu školu, ali su je, ubrzo, ponovo stavili na raspolaganje Učiteljskoj školi. Crkvena opština, koja se, prema prosvetnim zakonima Austro-Ugarske, starala o celokupnom srpskom školstvu u Somboru, predala je u leto 1920. g. Preparandiju i sav školski inventar (kao i zgrade svih tadašnjih srpskih osnovnih škola) somborskoj političkoj opštini, odnosno državnim vlastima Kraljevine SHS. Obe učiteljske škole u Somboru (muška i ženska) izgubile su konfesionalni karakter, pa su ih od školske 1920/21. g. pohađali i pripadnici drugih nacionalnosti i veroispovesti, a škole su prešle pod nadležnost Ministarstva prosvete Kraljevine SHS. Polovinom 1932. g. Ministarstvo prosvete donelo je odluku o zatvaranju somborske Ženske učiteljske škole, pa je od školske 1932/33. g. Učiteljska škola počela da radi kao mešovita, pod nazivom Državna učiteljska škola u Somboru.

Preparandija oko 1930. god.

Posle prekida nastave u vreme Drugog svetskog rata, školska nastava u zdanju Preparandije obnovljena je već početkom 1945. godine i odvijala se sve do 1948. godine, kada je, zbog skučenog prostora i povećanog broja đaka, Učiteljska škola premeštena u današnje zdanje OŠ „Bratstvo-jedinstvo“, odakle je, 15 godina kasnije (1963), preseljena u novosagrađenu zgradu iza somborskog gradskog parka.

U zdanju Preparandije se, između 1948. i 1963. godine, odvijala nastava tzv. „Vežbaonice“ (osnovne škole u kojoj su se za učiteljski poziv praktično prirpemali đaci somborske Učiteljske škole), a posle preseljenja Učiteljske škole i „Vežbaonice“ u nova zdanja, ovde je bilo sedište opštinskih i regionalnih prosvetnih službi (Međuopštinskog prosvetno-pedagoškog zavoda i SIZ-a za obrazovanje). Od 1969. g. zdanje Preparandije ima status zaštićenog spomenika kulture, a od 1991. g. i status kulturnog dobra od velikog značaja. Zdanje je delimično obnovljeno 1971. godine.

Zdanje Preparandije 1964. god.

Nakon što je somborska Pedagoška akademija, naslednica nekadašnje Učiteljske škole, prerasla 1993. g. u Učiteljski fakultet, Skupština opštine Sombor je o stogodišnjici izgradnje zdanja Preparandije (1995) vratila na korišćenje zadužbinu patrijarha Brankovića ovoj visokoškolskoj ustanovi, koja je neposredan nastavljač nekadašnje Srpske učiteljske škole i baštinik tradicije obrazovanja učitelja u Somboru. Godinu dana posle vraćanja Preparandije Učiteljskom fakultetu u Somboru, ovo zdanje je, na poziv nastavnika i studenata, u oktobru 1996. g. posetio i ponovo osvetio tadašnji srpski patrijarh Pavle. Istovremeno, na Preparandiju je vraćen ktitorski natpis patrijarha Brankovića, a sa vrha kupole zgrade uklonjeni su srp i čekić, koji su bili postavljeni posle Drugog svetskog rata (još ranije je uklonjen natpis „Živeo SKJ“, postavljen na vrh zgrade pedesetih godina XX veka).

Poseta patrijarha Pavla zdanju Preparandije 1996. god.
Poseta patrijarha Pavla Preparandiji 2003. godine, povodom obeležavanja 225 godina tradicije obrazovanja učitelja u Somboru

Između 2002. i 2010. g. trajala je temeljna obnova unutrašnjosti i spoljašnosti Preparandije, koja je urađena u više faza. Posle završene obnove, krajem marta 2010. godine, somborski Pedagoški fakultet (koji ovaj naziv ima od 2006) u prizemlju Preparandije je otvorio galeriju sa stalnom retrospektivnom postavkom poznatog somborskog slikara Save Stojkova (1925-2014), a galerijska zbirka uvećana je narednih godina i stalnim postavkama slika somborskih slikara Pavla Blesića (1924) i Zorana Stošića Vranjskog (1936). Na spratu ovog zdanja nalazila se i muzejska zbirka koja je svedočila o tradiciji obrazovanja srpskih učitelja u Somboru, kao i jedinstvena i retka zbirka starih školskih učila, a ovde je bila smeštena i dragocena zbirka rariteta i starih i retkih knjiga biblioteke Srpske učiteljske škole, koja je ustanovljena još 1817. godine, sa preko 4.000 naslova objavljenih na srpskom, odnosno slavenoserbskom i crkvenoslovenskom, nemačkom, latinskom, ruskom, mađarskom i francuskom jeziku, tokom XVII, XVIII i XIX stoleća. Između 2010. i 2016. g. u zdanju Preparandije organizovano je preko 100 raznih kulturnih maniefstacija (izložbi, promocija, naučnih skupova, takmičenja, radionica, koncerata, savetovanja, radnih sastanaka itd.).

Deo galerije Save Stojkova u Preparandiji
Deo galerije Save Stojkova
Zbirka starih učila u zdanju preparandije
Portreti znamenitih nastavnika i upravitelja somborske Preparandije
Portreti znamenitih učenika (Jovana Dučića i Isidore Sekulić)
Stare fotografije i tabloi somborske Srpske učiteljske škole u zdanju Preparandije
Atelje Save Stojkova u Preparandiji
Stara školska biblioteka somborske Srpske učiteljske škole (Preparandije) iz 1817. godine, u kojoj se nalazilo preko 4.000 naslova na srpskom i drugim jezicima, od kraja 17. do početka 20. veka (zdanje Preparandije)
Postavka Muzeja obrazovanja učitelja u Somboru u zdanju Preparandije

Koristeći činjenicu da zdanje Preparandije nije, poput ostalih školskih zgrada, nakon Prvog svetskog rata prevedeno iz crkvenog vlasništva u državni erar Kraljevine SHS, te da je, zbog toga, zgrada tek nakon Drugog svetskog rata nacionalizovana, somborska Srpska pravoslavna crkvena opština i Eparhija bačka pokrenule su 2006. g. zahtev za povraćaj ovog školskog zdanja u crkveno vlasništvo. U leto 2016. g. Agencija za restituciju Republike Srbije je, neuvažavajući pravne, istorijske i kulturološke aspekte, naložila Pedagoškom fakultetu u Somboru predaju zdanja Preparandije u državinu Eparhije bačke, svega par meseci pre nego što je u ovom zdanju trebalo da bude obeležen jubilej 200-godišnjice preseljenja Preparandije iz Sentandreje u Sombor. Iz zdanja Preparandije morala je da bude iseljena dragocena i jedinstvena kulturno-istorijska postavka, koja je, za kratko vreme, postala jedna od najposećenijih u kulturnoj ponudi Sombora, sa preko 20.000 posetilaca tokom šestogodišnjeg perioda svog rada. Time je ovo znamenito školsko zdanje bilo oduzeto baštinicima i neposrednim nastavljačima tradicije obrazovanja učitelja u Somboru, te je na taj način prenebregnuta volja nekadašnjeg preparandijskog upravitelja i ktitora zdanja, patrijarha Georgija Brankovića. Nakon što je tri godine nekadašnje čuveno zdanje srpskih učitelja stojalo prazno, u jesen 2019. g. ovde je smeštena Školska uprava Zapadnobačkog okruga, kao i Centar za stručno usavršavanje zaposlenih u obrazovanju, koji je, krajem 2018. godine, osnovao Grad Sombor.

Sa otvaranja Galerije Save Stojkova u Preparandiji, 29. marta 2010. godine, na njegov 85. rođendan
Književnik Miroslav Josić Višnjić otvara izložbu Save Stojkova u zdanju Preparandije
Pesnik Ljubivoje Ršumović otvara izložbu Save Stojkova u zdanju Preparandije
Poseta Preparandiji članova udruženja MENSA
Zbirka starih učila
Sa otvaranja jedne od izložbi Save Stojkova u zdanju Preparandije
Mladi posetioci u “Noći muzeja” posmatraju teleskopom mesec i zvezde u zdanju Preparandije
Takmičenje u besedništvu u zdanju Preparandije
Sastanak tima međunarodnog TEMPUS-projekta u zdanju Preparandije
Poseta izložbi posvećenoj Nikoli Vukićeviću, znamenitom srpskom pedagogu i dugogodišnjem upravitelju Preparandije, u njegovoj nekadašnjoj kancelariji
Poseta osnovaca slikaru Savi Stojkovu
Sa otvaranja stalne postavke slikara Pavla Blesića u zdanju Preparandije
Osnovci razgledaju deo zbirke starih školskih učila u zdanju Preparandije
Radionica iz prirodnih nauka u “Noći muzeja”
Posetioci u zdanju Preparandije
Đaci obilaze Muzej obrazovanja učitelja u zdanju Preparandije
Koncert dečjeg hora u zdanju Preparandije
Izložba o Mihajlu Pupinu u zdanju Preparandije
Promocija u zdanju Preparandije
Obilazak postavki u zdanju Preparandije
Promocija u zdanju Preparandije
Sastanak Senata Univerziteta u Novom Sadu u zdanju Preparandije
Poseta osnovaca
U zdanju Preparandije je između 2011. i 2016. g. održavana i redovna nastava studentima Pedagoškog fakulteta u Somboru iz istorije i bibliotekarstva
Osnovci kao čika Savini gosti na izložbi
Sava Stojkov u svom ateljeu u zdanju Preparandije
Slikar Pavle Blesić u zdanju Preparandije, sa jednom od slika koje su bile deo njegove stalne postavke u ovom zdanju
Iseljavanje Preparandije krajem avgusta 2016. god.

Srpska učiteljska škola u Somboru svojim upraviteljima, nastavnicima i slavnim đacima bila je alma mater mnogim nosiocima nacionalne prosvete, književnosti, kulture i duhovnosti u svim krajevima gde je živeo srpski narod, a zdanje somborske Preparandije, zadužbine patrijarha Georgija Brankovića, postalo je prepoznatljiv arhitektonski znamen postojanja i tradicije ove znamenite i stare prosvetne ustanove.

Somborska Preparandija danas

Milan Stepanović

2 Komentara

  • Stipan Ivić

    Nije li to bila jedno vreme i Osnovna Škola- Bratstvo i Jedinstvo.Ja sam išo u treći i četvrti razred u tu školu godine 1963 i 1964.Pored ostalih sedeo sam u klupi sa pokojnim Ivicom Frgićem.U to vremeje otvorena i Apoteka preko puta na ćošku Vojvođanske ulice.
    Živim u Sloveniji i redovno te pratim na Fejsu.Svaka čast Milane.
    Lep pozdrav iz Celja.

  • Milan Stepanović

    To je bila Vežbaonica do 1963. godine, kada je ta škola preseljena u sadašnju OŠ “Avram Mrazović” kraj Staparskog puta, a iz današnje osnovne škole “Bratstvo-jedinstvo” u novu zgradu (današnjeg fakulteta) preseljena je tadašnjja Učiteljska škola. Hvala i srdačan pozdrav!

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.