Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI,  RAVNIČARSKI DIVANI

BATINSKA BITKA

Batinska bitka, koja je trajala od 11. do 29. novembra 1944. godine, bila je jedna od najvećih zajedničkih vojnih operacija Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije i sovjetske Crvene armije na tlu Jugoslavije „kako po svojoj dimenziji, obostranom učešću krupnih vojnih snaga i koncentraciji borbene tehnike, posebno artiljerije, tako i po svojim zamašnim operativno-strategijskim ciljevima i ishodom, koji je uticao na konačno uništenje nemačkog fašizma“ (Kosta Nađ, komandant Glavnog štaba narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Vojvodine i komandnat Treće armije).

Sovjetski maršal Fjodor Tolbuhin i jugoslovenski general Kosta Nađ

Jedinice Trećeg ukrajinskog fronta, pod komandom maršala Fjodora Tolbuhina i generala Mihaila Šarohina, i 51. Vojvođanske divizije, pod komandom pukovnika Srete Savića, izbile su, krajem oktobra 1944. godine, na levu obalu Dunava, pa je maršal Tolbuhin doneo odluku da se kod sela Batine forsira Dunav, zauzmu mostobrani i omogući prelaz glavnih sovjetskih i partizanskih snaga preko Dunava. Za tu priliku angažovane su snage NOVJ (51. divizija sa 7, 8. i 12. Vojvođanskom brigadom, dok su se u operativnoj rezervi, u oblasti Sombora, nalazile 16. i 36. divizija) i snage Crvene armije (75. streljački korpus sa 233. i 236. streljačkom divizijom, te 73. gardijskom divizijom 64. streljačkog korpusa). U redovima vojvođanskih partizana nalazio se znatan broj mladića i devojaka iz Sombora i okoline, koji su mobilisani ili su dobrovoljno pristupili partizanskim jedinicama.

Jedinice vojvođanskih partizana na paradi u Somboru, 7. novembra 1944. godine, pred polazak u Bitku na Batini
Mobilisani somborski mladići pred polazak u bitku, ispred zdanja Županije, početak novembra 1944. god.
Odlazak partizana iz Sombora (ispred zdanja Županije) u Batinsku bitku, početak novembra 1944. god.
Borci 4. bataljona 8. vojvođanske udarne brigade na maršu od Sombora prema Bezdanu uoči Batinske bitke, početkom novembra 1944. god.
Komora 8. vojvođanske udarne brigade na putu od Sombora ka Dunavu, početkom novembra 1944. god.
Polazak sovjetskih tenkova iz Sombora prema Batini, početkom novembra 1944. god.
Vojvođanski partizani pred Batinsku bitku, početak novembra 1944. god.
Mladići iz sela Stapara kod Sombora, mobilisani i poslati u Batinsku bitku i obojica poginuli (fotografija s početka novembra 1944. god.)

U Batini i na teritoriji Baranje nalazile su se jake nemačke snage 68. armijskog korpusa iz sastava 2. oklopne armije komande „Jugoistok“, pod zapovedništvom maršala fon Vajhsa, delovi nemačke 31. SS-divizije i divizije „Brandenburg“, četiri mađarska puka i tri bataljona, jedan ustaško-domobranski puk, jedan puk Srpskog dobrovoljačkog korpusa, nekoliko policijskih bataljona, 25. artiljerijska baterija i 30 tenkova, a jače rezerve nalazile su se južno od Osijeka i kod Pečuja. Od početnih 30.000 vojnika, nemačke snage i njihovi saradnici su do kraja bitke povećali broj vojnika na preko 60.000.

Vojna situacija pred forsiranje Dunava kod Batine
Puk ustaša kao ispomoć nemačkim i mađarskim okupatorskim trupama u Baranji, početkom novembra 1944. god.

Batinska operacija trajala je 18 dana, a partizanske i crvonoarmejske jedinice počele su, uz snažnu podršku artiteljerije, pred zoru 11. novembra forsiranje Dunava, kada su bataljon 12. vojvođanske udarne brigade 51. vojvođanske divizije i dva bataljona 233. divizije Crvene armije, čamcima prešli Dunav kod Batine, gde su uspostavili uži mostobran i počeli borbu za njegovo proširenje, napadujući i nemačke položaje kod sela Zmajevac i Draž. Nemačke trupe borile su se žestoko, koristeći prednost uzdignutog terena, braneći uporno kuću po kuću i svaku stopu zemljišta. U noći s 11. na 12. novembar preko mostobrana su prebačeni i ostali bataljoni 12. vojvođanske udarne brigade. Sutradan, 12. novembra, nemačka avijacija (20 aviona) bombardovala je u više navrata partizanske i sovjetske položaje na zapadnom rubu sela Batine, pokušavajući da njihove jedinice potisne i odbaci preko Dunava, a zatim je usledio i snažan protivnapad nemačkih snaga uz podršku tenkova, pa su sovjetske i partizanske jedinice do večeri potisnute na zapadnu ivicu Batine. Usledile su borbe od 13. do 15. novembra u kojima su snage okupatora žestoko napadale na Batinu, te su ponovo zauzele železničku stanicu. U ovim borbama 12. vojvođanska udarna brigada pretrpela je značajne gubitke (preko 200 poginulih boraca), pa je u borbu ubačena i 7. vojvođanska brigada. Nastupile su teške dvodnevne ulične borbe, često prsa u prsa, pa su partizanske i sovjetske jedinice 15. novembra bile potisnute do obale Dunava.

Delovi 12. vojvođanske udarne brigade na levoj obali Dunava pred početak Batinske bitke
Bataljonski i četni rukovodioci 8. vojvođanske udarne brigade planiraju forisranje Dunava sa oficirom Crvene armije neposredno pred početak Batinske bitke
Borci 12. vojvođanske udarne brigade na drugi dan bitke, 12. novembra 1944. god.
Deo Batine na kome su partizanske i sovjetske jedinice forsirale Dunav u noći sa 11. na 12. novembbar 1944. god.
Detalj reljefa (rad Antuna Augustinčića) sa spomenika na Batini, koji simbolizuje borbu prsa u prsa između partizana i crvenoarmejaca s jedne i okupatorskih vojnika i njihovih saradnika s druge strane
Bitka na Batini (V. B. Tautiev, ulje na platnu)

Posle avionske i artiljerijske pripreme, partizanske i sovjetske jedinice su 16. novembra opet krenule u napad i nakon velikih borbi ponovo su ovladale celim selom, potisnuvši okupatorske jedinice prema Zmajevcu. Istovremeno su se, 18. novembra, između Apatina i Kupusine, preko Dunava prebacili delovi 8. brigade 51. vojvođanske divizije, kao i delovi 236. divizije Crvene armije. Na već proširenom mostobranu komandanti Crvene armije uvode u borbu nove snage, te sa partizanskim jedinicama, od 19. do 30. novembra, počinju da čiste Baranju od neprijateljskih snaga, te oslobađaju Zmajevac, Suzu, Draž, Kneževe Vinograde, Kotlinu, Kamenac, Karanac, Lig, Vardarac, Grabovac, Dardu, Jagodnjak, Kneževo i Beli Manastir. Nemačke snage i mađarske, ustaške i nedićevske jedinice u međurečju Dunava i Drave bile su uništene, te je Baranja oslobođena, a otvoreni su putevi Crvenoj armiji prema Budimpešti i Beču. Kod Batine je u decembru načinjen pontonski most na Dunavu, kojim su prelazile sovjetske i pratizanske jedinice u dalje borbe. Poimenično se zna da je u toku bitke poginulo, nestalo ili je kasnije umrlo od posledica ranjavanja, 1.237 boraca Crvene armije, od kojih je deo sahranjen u Somboru, kao i 854 partizanska borca, među kojima je 82 bilo iz Sombora, 33 iz obližnjeg sela Stapara, 25 iz sela Sivca, te 12 boraca iz ostalih okolnih somborskih sela (Bački Monoštor, Bački Breg, Stanišić, Čonoplja).

Prebacivanje partizanske komore na desnu ubalu Dunava neposredno po uspostavljanju mostobrana
Partizani i sovjetski vojnici nakon Batinske bitke, krajem novembra 1944. god.
Selo Batina posle završene bitke, krajem novembra 1944. god.
Batina nakon bitke, krajem novembra 1944. god.
Povratak partizanskih jedinica u Sombor (na glavnoj ulici) nakon završene Batinske bitke, krajem novembra 1944. god.
Borci 4. vojvođanske brigade prelaze Dunav kod Batine, nakon bitke, decembra 1944. god.
Prelaza Dunava preko pontonskog mosta kod Batine
Prelazak jedinica preko pontonskog mosta na Dunavu kod Batine, u januaru 1945. god.

Sombor je u vreme Batinske bitke predstavljao tehnički, mobilizacioni i bolnički centar sovjetskih i partizanskih trupa, a u gradu je tada lečeno više hiljada ranjenih boraca Crvene armije i NOVJ.

Sahrana sovjetskih vojnika poginulih u Batinskoj bitki, u Somboru (glavna ulica), novembra 1944. god.
Borci Crvene armije odaju počast poginulom saborcu, u Somboru, novembra 1944. god.
Ranjeni borci u Batinskoj bitki sa osobljem bolničkog centra br. 2 u Somboru, s proleća 1945. god.
Spomenik poginulim partizanima na somborskom Partizanskom groblju, od kojih je većina stradala u Batinskoj bitki
Spomenik i groblje boraca Crvene armije u Somboru, koji su, većinom, poginuli u Batinskoj bitki

Nakon Drugog svetskog rata (1947. godine) na Batini je podignut Spomenik zahvalnosti Crvenoj armiji, kasnije nazvan Spomenik Pobedi, rad Antuna Augustinčića. Bio je to prvi monumentalni spomenik u novoj Jugoslaviji, koji je izgrađen nakon Drugog svetskog rata.

Završni radovi na spomeniku na Batini i svečano otkrivanje, u novembru 1947. god. 
Augustinčićev spomenik Pobede na Batini
Fragment spomenika (borci Crvene armije u jurišu)
Kompleks sa spomenikom na Batini
Detalj spomenika na Batini
Spomenik na Batini

Na levoj (bačkoj) obali Dunava podignut je 1981. god. Spomen muzej Batinske bitke, koji je, tokom devedesetih godina 20. veka, bio devastiran i skoro uništen, ali je uspešno obnovljen 2017. godine.

Razglednica Spomen-muzeja Batinske bitke iz osamdesetih godina 20. veka
Izgled obnovljenog Muzeja Batinske bitke
Zastave vojvođanskih udarnih brigada u Muzeju Batinske bitke
Autor ovog priloga ispred tek obnovljenog Muzeja Batinske bitke, novembra 2017. god.
Muzej Batinske bitke i spomen-kompleks u oktobru 2018. god.
Muzej Batinske bitke danas

M. S.

[Deo ovde prikazanih istorijskih fotografija nalazi se u zbirkama Muzeja revolucije (danas Muzej istorije Jugoslavije) i Muzeja Batinske bitke]

1 Komentar

  • Tole

    Da se ne zaboravi. Najveća bitka tokom narodnooslobodilackog rata. Dušmani su pobedjeni. Večna slava poginulim i tada preživelim borcima za slobodu! Sjajan članak.

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.