Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

SOMBORSKI GRCI

Sombor je u 18. veku imao jedan broj žitelja grčkog porekla, koji su se, pretežno, bavili trgovinom. U vreme turske uprave u Somboru nisu zabeleženi grčki trgovci, a trgovinom su se, osim somborskih žitelja turske i srpske narodnosti, bavili još i Dubrovčani (krajem 16. i početkom 17. veka), te bosanski katolički trgovci, od kojih se neki, polovinom 17. veka, za stalno naseljavaju u Somboru.

Grčki trgovac kraj 17. ili početak 18. veka

Već nakon Rakocijeve bune (1703-1711) u Somboru se javljaju i prvi grčki trgovci, doseljeni sa turske teritorije, od kojih većina ovde ostaje za stalno. Prvi zapisan somborski grčki trgovac bio je Dim Grk (Domo Graeci von Sombor), koji je 1716. g. u segedinskoj solani nabavio  pet kamenova soli u ukupnoj težini od tri cente i osam funti (oko 182 kg). Dima Grk bio je, verovatno, i rodonačelnik ovdašnje porodice Dimić, iz koje će Sima Dimić 1742. g. biti knez somborskih komorskih stanovnika.

Grčki trgovac (18. vek)

Na popisu taksalista u Bačkoj županiji, u Somboru su 1735. g. zabeležna tri Grka koja su plaćala godišnji porez: Živko Grk 12, Janko Grk osam i Sima Grk deset forinti. Osim kao poreski obveznik Sima Grk, inače stočni veletrgovac, bio je zabeležen i kao zakupnik gradskih komorskih pustara Šivolja (današnji Bezdanski salaši), Petoševo (danas deo Bukovca) i Mali Miličić (danas Šikara), za koje je plaćao zakup od 32 forinte i 40 denara.

U narednih deset godina broj somborskih Grka biće znatno povećan, a mnogi od njih pridružiće se ovdašnjim graničarima. Na popisu razvojačenih somborskih graničara, sačinjenom 28. juna 1746. godine, zabeleženo je 12 Grka, pretežno zanatlija ili trgovaca: Pavle Banadžija, Nikola Demetrov, Timotija Živković, Marko Janković, Toma Kostić, Atanasija Kolundžija, Janko Mihailo, Dmitar Mihailović, Atanasija Panajotović, Nikola Pejin, Đurka Todorović i Atanasija Čizmadžija. Sudeći po prezimenima zapisanih Grka, već je tekao proces njihovog utapanja u jednovernu pravoslavnu srpsku većinu.

U dodatku poreskog popisa stanovnika Sombora iz 1747. g. zasebno je zabeleženo 16 grčkih trgovaca poreklom iz turskih oblasti (Mercatores Græci Turciæ): Paraskivija Živković, Petar Sapundžija, Jeremija Miletić, Toma Kostić, Ivan Pavlović, Todor Balbuzanović, Luka Rus, Marko Grk, Janko Mihailo, Marko Janko, Timotija Grk, Đorđije, Paun, Nasta Gugizan, Sava Grk i Nikola Dimitrović. Tri trgovca, koja su ranije bila zapisana kao Grci, zabeležena su među ostalim somborskim stanovnicima: Đurka Todorović, Nikola Pejin i Atanasija Kulundžija.

Lični pečat (signet) somborskog grčkog trgovca Tome Kostića

Poreski popis Somboraca iz 1755. g. beleži u gradu 16 grčkih trgovaca, odnosno vlasnika 13 grčkih radnji: Paun Grk, Georgije i Toma Kostić, Nasta Čizmadžija, Stefan Kalajdžija, Mihailo Hebraus, Trpko, Mihailo Piserčija, Nićifor Nikolić, Vereša Arnaut, Dmitar i Krsta Grk, Prokopija Popović, Manojlo i Đorđe Paloča i Dmitar Paraskevin. Godišnji porez po jednoj radnji iznosio je 12 forinti. Posle ovog vremena grčki trgovci više nisu zasebno iskazivani u popisima somborskih građana.

Spisak somborskih grčkih trgovaca iz 1755. god.

Većina somborskih grčkih porodica biće do početka 19. veka potpuno posrbljene, a poslednji poznati somborski grčki trgovac bio je imućni veleposednik Georgije Makarjanos, koga su Somborci prozvali (i pisali) sa prezimenom Mađarjanoš. On je, krajem 18. veka, od nekadašnjeg somborskog senatora i gradonačelnika Vasilija Damjanovića kupio kuću na Trgu Sv. Đorđa, na čijem mestu je 1804. g. podigao lepu i veliku bidermajersku jednospratnicu, tzv. palatu „In foro“, koju je zaveštao somborskoj Pravoslavnoj crkvenoj opštini (ovo staro zdanje srušeno je 1968. g. i na njegovom mestu podignuta je, svom okruženju stilski neprimerena, zgrada Robne kuće „Beograd“).

Palata In foro

Najpoznatiji potomak somborskih Grka bio je Jovan Hadžić, alias Miloš Svetić (Sombor, 1799 – Novi Sad, 1869), znameniti srpski književnik i pravnik, osnivač i prvi predsednik Matice srpske, pisac prvog srpskog Građanskog zakonika i najozbiljniji protivnik jezičke i pravopisne reforme Vuka Karadžića.

Jovan Hadžić

Na kraju, i jedna pesma, s kraja 18. ili s početka 19. veka, peva o zanosnoj ali podatljivoj somborskoj lepotici Maci Nikolinoj, u kojoj se, osim ostalih Macinih obožavalaca, pominju i ovdašnji mladi grčki trgovci:

Lepa ti je pod Somborom trava,
A još lepša Maca Nikolina.
Što jest fajda od njene lepote,
Kad je ljube đaci po sokaci,
Oficiri po tesni budžaci,
A laćmani po meki dušeci,
Mladi Grci po njini dućani…

Milan Stepanović

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.