Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

MITSKI BODROG

Tajanstveni i skoro mitski Bodrog, dunavsko utvrđenje okruženo gustim drevnim šumama na severozapadu Bačke, danas, nakon toliko vekova od njegova nestanka, pomalo podseća na panonski pandan britanskom Avalonu, a njegova znamenita tvrđava na dvor Kamelot, ali, za razliku od legendarnih središta ostrvske kriptoistorije, Bodrog je istorijskim izvorima dokaziva činjenica, sačuvana u brojnim srednjevekovnim arhivalijama, u toponimiji, te u nazivu županije, prvo srednjovekovne (Bodroške), a kasnije i savremene (Bačko-bodroške), čije je središte bilo u Somboru, a njenu upravnu oblast činila je celokupna današnja Bačka.

Nastanak i ime Bodroga, kao jednog od najznačajnijih srednjevekovnih naselja na levoj obali Dunava, od Budima na severu, do Trajanove ploče u Đerdapskoj klisuri na jugu, stariji povesničari i etimolozi dovode u vezu sa zapadnoslovenskim plemenom Bodriča ili Obodrita, čija se jedna grana, sa obala Odre, najkasnije početkom 9. veka doselila u porečje Dunava i Tise (kako postoji velik broj istovetnih toponima na prostoru Ugarske kraljevine, uključujući i naziv reke Bodrog kao severne pritoke Tise, ova pretpostavka nije sasvim pouzdana). Prema najstarijim ugarskim srednjevekovnim pisanim izvorima zemljano-drveno utvrđenje Bodrog, sa crkvom i manastirom pored njega, već je postojalo kada su mađarska plemena, oko 900. godine, naselila Panonsku niziju (zapis neimenovanog pisara ugarskog kralja Bele, tzv. Anonymus-a, nastao oko 1200. godine, govori kako je Arpad, predvodnik Mađara prilikom seobe u Panonsku niziju, došao sa svojom vojskom do kraja oko Titela, odakle se vratio u okolinu Bodroga, gde se njegova vojska ulogorila, a on se odmarao i boravio u utvrđenju Bodrog). U tadašnjim panonskim gradovima stanovništvo je, mahom, bilo slovenskog porekla, dok su doseljeni Mađari, sve do 12. veka, češće živeli nasleđenim nomadskim načinom, pod šatorima u beskrajnim pustarama.

Model slovenskih zemljano-drvenih tvrđava (Nacionalni arheološki muzej u Varšavi)
Zemljano-drveno utvrđenje panonskih Slovena

Kada je prvi mađarski hrišćanski vladar, kralj Stefan (vladao od 997. do 1038. godine), administrativno podelio svoju kraljevinu na županije i odredio najstarija županijska središta, među njima se nalazio i Bodrog, kao središte Bodroške županije, koja se prostirala severnim delom Bačke, isprva samo u Podunavlju, a kasnije sve do reke Tise. Njene kasnije međe prostirale su se od Tolne na severozapadu, do močvarnih predela ušća Drave u Dunav na jugozapadu, te ispod Segedina na severositoku do Sente na jugoistoku. Bodroška županija se graničila se Baranjskom županijom na zapadu, Feherskom i Čongradskom županijom na severu, Čanadskom županijom na istoku i Bačkom županijom na jugu. U Bodroškoj županiji se, nakon mongolske najezde, nalazilo preko 80 naselja, a u 15. veku ovde je zabeleženo 12 trgovišta (varošica) i 213 sela, dok su u Bodrogu (ali i u nekim većim okolnim mestima Bodroške županije), redovno bile održavane sednice županijske skupštine. Među ovim naseljima Bodroške županije zabeleženo je, od kraja 14 veka, i naselje Sentmihalj, uskoro po ovdašnjoj vlastelinskoj porodici Cobor prozvano Coborsentmihalj (preteča današnjeg Sombora), koje će, krajem 15. i početkom 16. veka, na neko vreme preuzeti primat najznačajnijeg županijskog naselja.

Mapa Bodroške županije u 14. veku (rekonstrukcija: Đerđ Đerfi)

Bodrog se kao naselje u istorijskim izvorima učestalo pominje od kraja 11. veka. Ugarski kralj Ladislav I (vladao od 1077. do 1095. g.) podario je opatiji u Panonhalmi (jugoistočno od Đera) jedan ribnjak i šest ribarskih kuća u Bodrogu, kao i jedno od bodroških pristaništa na Dunavu i pravo ubiranja carine sa njega, te trošarinu od bodroškog vašara. O uskršnjim praznicima 1093. g. u Bodrogu je boravio kralj Ladsilav I (rex Ladizlaus… celebrasset Pasca Domini in Bodrog) i ovde se susreo sa izaslanicima francuskog, španskog i engleskog vladara, koji su ga pozvali da im se pridruži u krstaškom ratu protiv “nevernika”.

Najezda Mongola 1241/42. god.

Prvo stradanje Bodroga i uništenje stare bodroške tvrđave dogodilo se u vreme velike mongolske najezde 1241/42. g. (predanje navodi da su upravo kraj Bodroga Mongoli prešli zaleđen Dunav), ali je naselje nakon 1256. g. obnovljeno, sa pređašnjim statusom županijskog središta. Od 1303. g. kraj Bodroga se pominje i manastir Sv. Petra, oko kojeg će uskoro nastati i omanje naselje, zapisano kao Bodrogmonoštor (današnji Bački Monoštor). Bodrog je u arhivskim izvornicima tog vremena beležen kao grad (civitats). Kako je njegovo utvrđenje bilo u dubokoj pozadini, u drugoj polovini 14. veka Bodrog je postepeno gubio na značaju kao gradski, trgovački i županijski centar, a status verskog centra izgubio je nešto ranije. Opadanjem Bodroga njegovu administrativnu i upravnu ulogu u Bodroškoj županiji preuzeće, polovinom 15. veka, obližnje naselje Hajsentlerinc, a od kraja 15. i tokom prve dve decenije 16. veka primat najrazvijenijeg županijskog naselja imaće Coborsentmihalj, preteča budućeg Sombora. Bodrog je 1517. g. zapisan kao posed Felicije, kćeri Martina Cobora, nekadašnjeg coborsentmihaljskog vlastelina i velikog župana Bodroške županije.

Nakon što su posle Dožine seljačke bune (1514) Hajsentlerinc i Coborsentmihalj izgubili dotadašnji značaj, Bodrog je ponovo počeo da se uzdiže, pa je 1522. ovde zapisano 147 domaćina mađarskih imena (naselje je, po broju domova, ponovo bilo najveće u Županiji). Bodrog je ostao pošteđen prilikom turskog prodora nakon Mohačke bitke 1526 (u njemu je 1529. boravio Jovan Zapolja, pretendent na mađarski presto). Ovo naselje bilo je upisano i u sve važnije mape Ugarskog kraljevstva, koje su nastale tokom 16, 17. i početkom 18. stoleća.

Bodrog na Lazarusevoj mapi kraljevine Ugarske iz 1528. god. (detalj Podunavlja između Baje i Sonte)
Bodrog na mapi Matijasa Zinta 1567. god. i na mapi s početka 18. veka, kada već decenijama nije postojao

Ovdašnje mađarsko stanovništvo raselilo se nakon konačnog turskog osvajanja Bačke i središnje Ugarske 1541. godine, a Bodrog je pripao novostvorenoj somborskoj nahiji Segedinskog sandžaka. U njemu je 1570. živelo svega 20 domaćina srpskih imena (istovremeno, u susednom Monoštoru, zapisano je devet šokačkih domaćinstava). Dvadeset godina kasnije (1590) ovde je zapisano 14 poreskih domova. To je, ujedno, i poslednji trag o Bodrogu kao naseljenom mestu. Od polovine 17. veka, u brojnim spiskovima naseljenih ili opustelih mesta  u Bačkoj, Bodrog se više ne pominje.

Dunav je, tokom prve polovine 17. veka, promenom toka počeo da ugrožava, plavi i podriva ovo, nekada znatno naselјe, koje je, do polovine tog veka, potonulo i nestalo u meandrima velike reke. Kada je 1717. g. mešovita komisija, zbog spora oko teritorija Bačke i Bodroške županije, ispitivala i utvrđivala nekadašnje županijske granice i tražila tačno odredište ranijeg županijskog središta Bodroga, u Monoštoru je, među ispitanim svedocima, bio i 90-togodišnji starac Miklenda iz Batine, rodom iz Koluta, koji je izjavio da je u mladosti, iza sela (Monoštora), gledao tornjeve bodroške crkve i neke zgrade koje su tonule u Dunav i vremenom potpuno nestale u reci (bodroška crkva imala je dva tornja, pa je tim simbolom Bodrog više puta, tokom 16. i 17. veka, ucrtan na zemlјopisnim mapama Ugarske). Ukoliko je ovo svedočenje pouzdano, Bodrog je u Dunavu nestao tridesetih ili četrdesetih godina 17. veka. Njegova tačna lokacija nije nikad potvrđena, ali se pouzdano zna da se nalazio nešto severnije od današnjeg Bačkog Monoštora, u njegovoj neposrednoj blizini (jedno od starijih svedočenja navodi da je Bodrog bio smešten tačno preko puta naselja Verešmarton [današnji Zmajevac], koje se nalazi na desnoj obali Dunava u Baranji, što odgovara severnoj okolini današnjeg Monoštora). U arhivskom dokumentu iz 1724. god. naselje Monoštor zapisano je sa imenom Magnum Monostor alias Bodrog (Veliki Monoštor, drugim imenom Bodrog).

Naselja Verešmarton (u Baranji) i Monoštor (u Bačkoj) na mapi iz 1700. god. i verovatna lokacija nekadašnjeg Bodroga
Grb (pečat) obnovljene Bodroške županije iz 1715. god. sa (zamišljenom) slikom utvrđenja Bodrog

Mada je staro županijsko središte nestalo u meandrima Dunava do polovine 17. veka, obnovljena je 1699. godine, nakon povlačenja Turaka, Bodroška županija, ali sa teritorijama koje su se sada nalazlile na jugoistoku, umesto na severu i severozapadu Bačke, kako je bilo u vreme Ugarske kraljevine, pre turskih osvajanja. Godinama se vodio dug i skup spor između Bačke i Bodroške županije oko spornih teritorija (Sombor, odnosno njegov komorski deo, bio je 1720. g. istovremeno upisan kao posed i Bačke i Bodroške županije). Posle smrti grofa Marka Cobora, u septembru 1728. godine, novi veliki župan Bodroške županije nije bio imenovan, a već krajem 1729. i početkom 1730. g. Bodroška županija je i pravno prestala da postoji, pa se jurisdikcija Bačke županije i formalno porširila na celo područje Bačke, od Baje do Petrovaradinskog Šanca (Novog Sada). Godine 1802. Bačkoj županiji je i formalno prisajedinjena već decenijama nepostojeća Bodroška, te je ova velika administrativna oblast, čije se središte nalazilo u Somboru, dobila konačan naziv Bačko-bodroška županija.

Kraj Monoštora su, krajem 18. i početkom 19. veka, još uvek postojali toponimi Bodroška šumaBodroška bara i Оstrvo Bodrog. Drugih tragova ovog, uz Bač najznačajnijeg srednjovekovnog naselja u Bačkoj, nije ostalo.

Bodroška bara na mapi sela Monoštora i okoline iz 1794. god. (dole u krupnom planu)

Od 2005. godine, drugog vikenda avgusta, u Bačkom Monoštoru se održava dobro organizovan i odlično posećen festival kulture i tradicije nazvan “Bodrog fest”.

Bodrog-fest u Bačkom Monoštoru

Milan Stepanović

 

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.