Obeležavajući pet vekova od velike Mohačke bitke, koja je izmenila istoriju srednje Evrope, pružamo zainteresovanim ljubiteljima istorije na uvid malo poznatu pesmu iz južnoslovenske epike, posvećene slavnom boju između vojski Ugarske kraljevine i Osmanske imperije.
U kalendaru „Mesecoslov“ za 1795. godinu („Мѣсѧцослóвъ на лѣто ѿ рождества Хрїстóва 1795“), koji je u Beču štampao znameniti srpski štampar, književnik i novinar Stefan Novaković, objavlјena je epska „Pesma o kralјu ugarskomu Ludoviku na Muhačkom polјu poginuvšem boj bijući s carem turskim Sulejmanom 1526“. U samom naslovu pesme potkrala se štamparska omaška, pa je umesto 1526. navedena 1576. godina.
Pesma je, koliko je poznato, prvi put objavlјena u knjizi „Razgovor ugodni naroda slovinskog“ Andrije Kačića Miočića iz 1759. godine, a potom i u brojnim kasnijim izdanjima ovog veoma čitanog dela. Kačić ju je mogao čuti od kazivača tokom svojih putovanja po južnoslovenskim krajevima, ali je moguće i da je bio i književni posrednik koji je postojeće narodno sećanje i usmeno predanje pesnički uobličio ili preradio. U svakom slučaju, pitanje odnosa između starije usmene tradicije i Kačićevog autorskog ili redaktorskog udela ostaje otvoreno.
Verzija pesme objavlјena u srpskom „Mesecoslovu“ 1795. godine sadrži tri završna stiha kojih nema u starijim izdanjima Kačićeve knjige. I njen jezik pokazuje izvesnu slojevitost, pa se kroz pesmu se prepliću ekavski i ijekavski oblici, a na nekoliko mesta javlјaju se i ikavizmi. Sve to može ukazivati na prenošenje i preoblikovanje pesme u različitim jezičkim i kulturnim sredinama.
Srpska varijanta pesme ponovo je objavlјena 1839. godine, u 34. broju časopisa „Serbskij narodnij list“ Teodora Pavlovića, uz napomenu da je njen tekst redakciji dostavio mohački protoprezviter Jovan Živković, „iz jednog srpskog bečkog Kalendara za godinu 1795-u“. Ponovlјena je i u 14. broju časopisa „Javor“ iz 1892. godine, gde je objavlјena prema rukopisu iz stare pisane pesmarice koja se nalazila u posedu Mirona, igumana Kovilјskog manastira. Tako se, tokom više od jednog stoleća, može pratiti zanimlјiv put pesme od Kačićevog štampanog teksta, preko srpskog kalendara i periodike, do varijante zabeležene u rukopisnoj pesmarici.
Sudbonosni značaj Mohačke bitke ostao je urezan u kolektivnom pamćenju srpskog i drugih južnoslovenskih naroda, pa je našao odjeka i u usmenoj epskoj tradiciji. To nije iznenađujuće ako se ima u vidu da su se posle turskog osvajanja znatnog dela Ugarske brojni Srbi, ali i bosanski katolici (Šokci), a potom i Bunjevci, doselјavali u Panonsku niziju sa prostora srednjovekovne Srbije, odnosno Bosne i Hercegovine, Dalmacije i Like, noseći sa sobom istorijska sećanja koja su se prenosila kroz narodnu epiku. Pojedinosti o samoj bitki doselјenici su, po svemu sudeći, mogli saznavati i od preostalog mađarskog stanovništva koje je, iako znatno proređeno, još živelo na prostoru južne Ugarske tokom prvih decenija osmanske uprave.
Bitka između ugarske i osmanske vojske odigrala se 29. avgusta 1526. godine na Mohačkom polјu i predstavlјala je jedan od najsudbonosnijih događaja u istoriji Kralјevine Ugarske, po svom značaju i tragičnim posledicama uporediv sa Kosovskom bitkom u srpskoj, ili Bitkom na Krbavskom polјu u hrvatskoj istoriji.
Pet godina posle osvajanja Beograda sultan Sulejman pokrenuo je pohod na Ugarsku, predvodeći vojsku od oko 100.000 vojnika, sa 300 topova i velikom rečnom flotom koja je plovila Dunavom. Tokom pohoda Osmanlije su zauzele strateški važne ugarske tvrđave u Slankamenu, Petrovaradinu, Iloku i Osijeku, a 26. avgusta prešle su Dravu preko pontonskog mosta. Dva dana kasnije stigle su do Mohača, gde su se sukobile sa višestruko slabijom i na brzinu okuplјenom vojskom mladog ugarskog kralјa Ludovika II (Lajoša II Jagelonca) i ugarskih velikaša, koji su uspeli da sakupe oko 25.000 ratnika, među kojima 6.000 lakih i teških konjanika, uz svega 80 topova.
Ne čekajući očekivanu pomoć hrvatske vojske koju je predvodio Krsto Frankopan, niti prihvatajući povlačenje prema Erdelјu, odakle je dolazilo oko 12.000 vojnika erdelјskog vojvode Jovana Zapolјe, kralј Ludovik je, pod uticajem glavnog zapovednika, kaločkog nadbiskupa Pavla Tomorija, i drugih zagovornika neposrednog sukoba, prihvatio bitku. Uprkos početnom prodoru ugarskih trupa, izrazita brojčana nadmoć Osmanlija i iskustvo njihovih vojnih zapovednika doveli su do sloma ugarske vojske, pa je bitka okončana za nepuna dva časa. Osmanska pobeda bila je brza i potpuna. Na bojištu je ostao velik broj poginulih ugarskih vojnika, među njima i mnogi pripadnici visokog plemstva, najviši državni službenici, veliki župani, vojne starešine i crkveni velikodostojnici. Stradao je i dvadesetogodišnji kralј Ludovik II, koji se prilikom povlačenja utopio u nabujalom potoku.
Svega nekoliko dana posle poraza ugarske vojske na Mohačkom polјu raspao se i dotadašnji sistem državne vlasti, a preživeli plemići povukli su se pred Osmanlijama, čija je vojska potom ušla u nebranjeni Budim i susednu Peštu, oplјačkala ih i spalila. Smrt mladog kralјa Ludovika II dovela je do borbe za upražnjeni ugarski presto između dvojice pretendenata – austrijskog nadvojvode Ferdinanda Habzburškog i erdelјskog vojvode Jovana Zapolјe.
Mohački poraz označio je kraj srednjovekovne Ugarske i početak dugotrajnog raspada nekadašnje jedinstvene države. Posle petnaest godina unutrašnjih borbi, osmanskim osvajanjem Budima 1541. godine došlo je do trajne podele ugarskog kralјevstva: središnji deo zemlјe našao se pod neposrednom osmanskom vlašću, zapadni i severni krajevi pod Habzburzima, dok je na istoku Erdelј dobio status zasebne oblasti u vazalnom odnosu prema Osmanskom carstvu. Turska uprava u središnjim i južnim delovima nekadašnje Ugarske potrajaće gotovo vek i po, sve do kraja XVII stoleća.
Epska pesma o Mohačkoj bitki predstavlјa vredno i zanimlјivo književno-istorijsko svedočanstvo. Počinje klasičnim epskim postupkom – snom vladarke. San kralјice Marije ispunjen je prepoznatlјivim simbolima usmene epike: provalјeno nebo i pad sunca mogu se tumačiti kao predznaci smrti vladara i propasti države, pomračenje meseca i bežanje zvezda kao nagoveštaj opšteg rasula, dok utve zlatokrile koje prelaze Dunav prizivaju sliku nadiruće osmanske vojske. Kralјičin san ne uspevaju da protumače mudraci, već „mlađana devojka“, čime pesma uspostavlјa karakterističan epski kontrast između nemoći učenih i mudrosti čoveka iz naroda.
Pesma prilično precizno prepoznaje neke od uzroka ugarske katastrofe, koji se u velikoj meri podudaraju sa istorijskim činjenicama: mladost i neiskustvo kralјa Ludovika II, snažan uticaj klera – posebno kaločkog nadbiskupa Pavla Tomorija, glavnog zapovednika i jednog od zagovornika prihvatanja bitke pre dolaska pojačanja – kao i nedolazak Frankopanove i Zapolјine vojske na bojište. U završnom delu pesma beleži i potonje bekstvo kralјice Marije iz Budima u Požun.
Najupadlјivije odstupanje od istorijske stvarnosti predstavlјa pojava imaginarnog „Brandeburga bana od Prusije“, kao predvodnika pomoći ugarskoj vojsci. Iza njegovog lika verovatno se nazire ličnost brandenburškog markgrofa Joakima II Hektora, vojnog predvodnika neuspelog hrišćanskog pohoda na Budim 1542. godine. U tom slučaju pred nama bi bio klasičan primer naknadnog prenošenja ličnosti iz jednog istorijskog događaja u drugi, koji je u kolektivnom pamćenju daleko značajniji. Posebno je zanimlјivo povezivanje Brandenburga i Prusije u istoj ličnosti, jer bi ono moglo da predstavlјa i posredan trag za hronološki okvir nastanka pesme.
Stihovi pesme imaju izražen didaktički, pa i kritički aspekt: osuđuju mešanje crkvenih lica u vojne poslove i narušavanje tradicionalne podele društvenih uloga (Nije sablјa za popa, ni fratra, / Već krunica i krst ispod vrata), ali ukazuju i na unutrašnju neslogu i samovolјu vladara. Završni stihovi zvuče gotovo poslovično apodiktički: Teško majci budalu rodeći, / A kralјevstvu dete vladajući.
Pesma je ispevana u epskom desetercu, osnovnom stihu usmene epske poezije. Iako tematizuje događaj iz ugarske istorije, njen pesnički jezik, kompozicioni postupci i pojedini motivi pripadaju južnoslovenskoj, odnosno prepoznatlјivoj srpskoj epskoj tradiciji. U njoj se javlјaju i formule poznate iz pesama kosovskog ciklusa – poput motiva glasnika koji donosi tragične vesti sa bojišta, srodnog ulozi sluge Milutina.
Stoga je ova pesma i dragocen primer načina na koji je južnoslovenska epska tradicija sopstvenim pesničkim sredstvima – desetercem, simbolikom sna, epskim formulama i motivom glasnika – tumačila i velike događaje iz istorije susednih naroda, naročito onda kada su njihove posledice sudbinski uticale i na život južnoslovenskog stanovništva. Istovremeno, njen put od moguće usmene tradicije, preko Kačićevog „Razgovora ugodnog“, do srpskih štampanih varijanti s kraja XVIII i tokom XIX veka svedoči o dugom životu jednog istorijskog sećanja i njegovom neprestanom preoblikovanju.
PESMA O KRALJU UGARSKOMU LUDOVIKU NA MUHAČKOM POLjU POGINUVŠEM BOJ BIJUĆI S CAREM TURSKIM SULEJMANOM 1526.
Sanak snila ugarska kralјica, Lepa lјuba kralјa Ludovika, U Budimu gradu bijelomu. Sanak snila, u sanku vidila Da se vedro nebo provalilo Nad Budimom, nad bijelim gradom, Da je sunce na zemlјicu palo, Da se jasni mesec pomrknuo, Svijetle zvezde mesec odbjegnule, Samom kraju neba pribjegnule. Da su utve Dunav preletile I pale su na polјe Muhačko. Sveznavari sanak tumačiše, Tumačiše al' nedokučiše, Nego jedna mlađana devojka, U Budimu gradu odgojena, Kralјici je sanak tumačila I tiho joj beše besedila: štono jesi u sanku vidila Da se vedro nebo provalilo, Nad Budimom, nad bijelim gradom, To će Turci Budim osvojiti. Što je sunce na zemlјu padnulo, To će Turci kralјa pogubiti. Što je jasni mesec pomrkao, To će njemu potamneti lice, Što su zvezde mesec odbjegnule, To će njega odbjegnuti sluge. Što li utve Dunav preletiše I padoše na polјe Muhačko, Ono Turci Dunav pribrodiše, Na Muhaču tabor učiniše. Koliko je Muhač polјe ravno, Svega su ga Turci pritisnuli, Pred njima je Otmanović care Pod imenom Silni Sulejmane. Istom ona sanak tumačiše, Dođe knjiga kralјu ugarskomu Od silnog cara Sulejmana, U knjizi je kralјu govorio: Kad razgledaš bijelu knjigu moju, Pošalјi mi klјuče od Budima, Ili hodi da se ogledamo Na Muhačkom polјu širokomu. Kad Ludovik bijelu knjigu primi, Kupi vojsku po Budimu gradu, Po Budimu i okolo njega, Skupi vojske trideset hilјada, Ali jadan samosmišlјen beše, Mudrih lјudi nauk ne primaše, Poglavare ne meće vojnike, Već vladike, fratre, redovnike, Koji nisu Turke ni vidili, Kamoli su bojak s njima bili. Mlada kralјa na zlo navedeoše, Ungariju u zlo okoriše. Nije sablјa za popa, ni fratra, Već krunica i krst ispod vrata. Čuda, brajko, i pokora teška Kaluđera videti viteza. Fratri žive život monastirski, Episkopi delati pastirski, A gospoda sablјe pripasati I viteški svuda vojevati. Kralј Ludovik mlado momče beše, Vojevati jošter neznadaše. Ne hte slušat ugarsku gospodu, Već biskupe uze za vojvode. Zove sebi Tomorea fratra, Franciškana po imenu Pavla, Kaločkoga arhiepiskopa, Te je njemu tiho besedio: Ti ćeš mojom upravlјati vojskom, Slušaćete te pešci i konjnici, Sva gospoda i svi vladaoci Od prelepe zemlјe Ungarije. Pak podiže svoje vitezove, Trides't hilјad' mladih Ugričića, Pak otide na polјe Muhačko, A kada je Turke ugledao, Bijaše se kralјu poplašio; Govorio ugarskoj gospodi: S'vetujte me moji vitezovi, Možemo li s Turci bojak biti, Smijemo li na njih udariti? Vele njemu ugarska gospoda: Ludoviče, naša kruno svijetla, Nemoj gubit i sebe i vojsku, I svu ravnu zemlјu Ungariju. Triest tisušt viš' neimaš vojske, Trista hilјad' imade Turaka, Udariće deset na jednoga, Pogubiće Turci do jednoga. Počekajmo tri bijela danka, Jer evo nam dobra pomoć ide, Zapolјane od Erdelјa bane, I s njim vojske trideset hilјada. Ide tebi pomoć od Horvata, Za petnaest hilјada junaka, Pred njima je od Horvata bane, Po imenu vitez Frankopane. Triest hilјad ide od Prusije, Od Prusije i od Boemije, Pred njima je junak od starine Brandeburgo bane od Prusije. Pavle biskup njemu govoraše: Ne čekajmo pomoći od bana, Već udrimo slobodno na Turke, Da mi naše posvetimo ruke. Biće tvoja dika i pohvala, Pridobivši presilnoga cara, Bez velike od bana pomoći, Koja ti je namislila prići. Posluša ga, ujede ga zmija, Te udari na carevu vojsku. Sve do podne kralјev megdan beše, A popodne Turci pridobiše. Izgiboše ugarska gospoda, Braneć svoga kralјa Ludovika, I pogibe fratar franciškane, Kaločkoga grada episkope, Jošt i biskup od Bosne ponosne, Arhibiskup Ostrogona grada, Sa ostali mnogi redovnici, Poznadoše što će reći Turci. Tu pogibe kralјu od Budima, Utopi se u vodu studenu. Uteče mu sluga Mijovile, Te pobeže bijelomu Budimu, Pak doziva budimsku kralјicu, Te joj tiho govorio beše: Beži, jadna, kuda goder znadeš, Pogibe ti kralјu Ludoviče. Odgovara kralјica budimska: Ne budali slugo Mikovile, Nisi kralјa jadan ni vidio, Već si pio vino po Budimu, Vino pijuć lјubio devojke. Ali veli sluga Mijovile: Zlo ti vino, a gore ti bilo, Nije mi se izlomilo perje Napijajuć vino po Budimu I lјubeći Budimke devojke, Već se moje izlomilo perje Bojak bijuć s carskim delijama. Kada ga je ona razumjela Niz obraz je suze prolivala, Pak pokupi i srebro i zlato, Sitni biser i drago kamenje, Te pobeže k Požunu bijelomu Gde se krune kralјi od Budima. Na putu joj loša sreća beše, Pustahije na nju udariše, Oteše joj i srebro i zlato, Sitni biser i drago kamenje. Osta plačuć u gori zelenoj, Kukajući kano kukavica, Suze roneć' jadna udovica. Ej, nevero, od Boga prokleta! I od tada, pobratime dragi, Osta turska ravna Ungarija. Teško majci budalu rodeći, A kralјevstvu djete vladajući.
Milan Stepanović
