Osmog maja 2026. godine navršilo se 635 godina od nastanka najstarijeg sačuvanog arhivskog zapisa koji pominje naselja Sentmihalj i Zabotka u Bodroškoj županiji. Tako se, igrom istorijskog slučaja, u istom dokumentu prvi put beleže prethodnice dva buduća slavna i znamenita bačka grada – Sombora i Subotice (Sombor je današnjim imenom najranije zabeležen 1543, a Subotica 1653).
Reč je o zapisniku Skupštine Bodroške županije, održane početkom maja 1391. godine kraj županijskog središta Bodroga. Ovo staro naselje, koje je postojalo još pre dolaska Mađara u Panonsku niziju, nalazilo se na Dunavu, severozapadno od današnjeg Sombora i nedaleko od sela Bačkog Monoštora, a nestalo je u meandrima Dunava do polovine 17. veka. Bodroška županija bila je jedna od najstarijih kraljevskih županija u Ugarskoj i pominje se još početkom 11. veka. U 14. veku prostirala se između Dunava (od okoline Baje do okoline Apatina) i Tise (od okoline Martonoša do okoline Sente) i zauzimala je severni deo potonje Bačke.
Županijske skupštine prvenstveno su predstavljale institucije plemićke samouprave i u njihovom zasedanju učestvovali su slobodni plemići sa cele teritorije županije (najčešće je reč o sitnom i srednjem plemstvu). Ukoliko je crkva imala svoje posede na teritoriji županije, onda su na skupštini učestvovali i viši crkveni dostojanstvenici (biskupi i opati), ali njihov broj nikada nije bio dominantan i odlučivali su uglavnom kada je bila reč o imovinskim pitanjima crkve. Zasedanjem je predsedavao veliki župan, u ovom slučaju Stefan Lašonci, koji je istovremeno obavljao i dužnost mačvanskog bana. Svakodnevne poslove županije vodio je podžupan, zajedno sa sudskim službenicima biranim iz redova plemstva i tzv. „kraljevih ljudi“, odnosno plemića izvršilaca kraljevskih naredbi, najčešće u imovinsko-pravnim pitanjima.
Sačuvani zapisnik ove skupštine iz 1391. godine predstavlja izuzetno vredan istorijski izvor, kako zbog podataka o velikom broju naselja na teritoriji županije, tako i zbog navođenja imena njihovih vlastelinskih posednika, kao i optuženih razbojnika i lopova, koji su u dokumentu zapisani u znatnom broju.
Tekst zapisnika pisan je na latinskom jeziku. U uvodnom delu navodi se da su se na području Bodroške županije umnožili lopovi, razbojnici i drugi zločinci, zbog čega je kralj (Žigmund Luksemburški) naložio održavanje opšte skupštine (congregatio generalis) radi njihovog suzbijanja i obezbeđivanja pravde. Skupština je zakazana pored Bodroga, u prvu nedelju posle praznika Svetog velikomučenika Đorđa 1391. godine (23. april po tada važećem julijanskom kalendaru, ali se u mađarskoj verskoj praksi obeležavao dan kasnije – 24. aprila). Prvi dan zasedanja bio je nedelja, 1. maj 1391, a skupština je trajala do naredne nedelje, 8. maja.
Na početku zasedanja izabrani su plemići-porotnici iz naselja Šari, Gest, Kelud (kasnije Kolut), Lekče, Barčan (kasnije Bortanj), Gergelj, Kengi, Aranjan (kasnije Vranješevo kod Apatina), Paka (kasnije pustara severno od Sombora), Bešenova i Santova (Santovo, danas Hercegsanto). Oni su, zajedno sa podžupanom Albertom iz Selenda i plemićkim sudijama Nikolom iz Čepea i Tomom iz Rega (kasnije Riđica), položili zakletvu dodirujući „drvo Krsta Gospodnjeg“ i obavezujući se da će suditi po pravdi, bez prikrivanja istine i uz dužnost da imenuju poznate zločince.
Nakon višednevnog razmatranja sastavljen je registar od 75 lica označenih kao lopovi, razbojnici i pljačkaši kraljevstva. Pošto se niko od optuženih nije odazvao pozivu da izađe pred lice pravde i pokori joj se, odnosno da se pojave pred skupštinom, podžupan, sudije i porotnici jednoglasno su ih osudili na smrt, uz potpuni gubitak svih poseda i konfiskaciju imovine.
Radi sprečavanja daljeg širenja zločina, određeno je da osuđene svako može da kazni (ubije ili obesi), gde god budu pronađeni (u tvrđavama, gradovima, kraljevskim selima ili plemićkim posedima), i da njihova dobra zadrži za sebe. Takođe je propisano da niko ne sme snositi pravne posledice zbog njihovog ubistva i prisvajanja njihove imovine. Eventualno svesno pružanje utočišta osuđenim licima imalo je za posledicu izricanje iste kazne i za pomagače. Odluku je potvrdio veliki župan i mačvanski ban Stefan Lašonci, koji je zapisnik overio svojim pečatom.
U dokumentu su poimenično navedeni lopovi, razbojnici, falsifikatori isprava, ubice i njihovi saučesnici, uključujući pripadnike različitih društvenih slojeva, među kojima je bilo i plemića i sveštenika. Jedan od pomenutih bio je i „lopov Gere, krvnik iz Sentmihalja, kmet Jovana zvanog Cobor iz istog mesta“ (furem Gere carnificem de Zenthmihal jobagionem Johannis dicti Chobor de eadem). Ovo predstavlja najraniji poznati arhivski pomen naselja Sentmihalj, kao i nekog pripadnika porodice Cobor u svojstvu njegovog posednika i istovremeno stanovnika (dvanaest godina potom, 1403. godine, Sentmihalj će prvi put zvanično biti označen imenom Coborsentmihalj, a iz prvog dela tog naziva kasnije će nastati današnje ime Sombor).
Pomenuti Gere u dokumentu se označava kao lopov, a po zanimanju krvnik (carnifex). Ovo zanimanje može da se prevede i kao kasapin (verovatnije koljač stoke, nego kao mesar zanatlija, koji privređuje prodajom mesa i koji bi bio zabeležen sa izrazom lanio), ali i dželat, mada ne mora da predstavlja zvaničnog izvršioca smrtnih kazni u administrativnom smislu, već može da upućuje na profesionalno stigmatizovanu osobu povezanu sa nasilnim i prljavim poslovima za svog gospodara (nekog ko obavlja poslove koje niko drugi neće, poput klanja bolesne stoke, uklanjanja lešina ili vršenja fizičke prisile). To ga stavlja na sam rub društvenog poretka, mada ujedno ukazuje da je i takav čovek bio neophodan „alat“ u rukama plemića koji u to vreme tek učvršćuje svoju lokalnu moć. Ovakvo tumačenje čini se znatno verovatnijim budući da su Sentmihalj i ostali posedi Cobora krajem XIV veka bili premali i izrazito ruralni za postojanje profesionalnog dželata, dok je pravo izricanja smrtne kazne (ius gladii) prevazilazilo nadležnosti sitnog plemstva, kakvo su tada predstavljali Cobori. Stoga je moguće da je naziv „krvnik“ u ovom slučaju imao pre socijalno-kriminalno nego institucionalno značenje.
Istovremeno se u zapisniku skupštinskog zasedanja pominje i „lopov Avgustin iz Zabotke, kmet Andrije, sina Ladislava iz Pake“ (furem Augustinum dictum de Zabotka jobagionem Andree fily Ladislai de Pakay). Ovo je najraniji poznati pomen prethodnice današnje Subotice, koji ukazuje da je posed pripadao porodici Pakai, poreklom iz naselja Paka u okolini Koluta, severno od današnjeg Sombora.
Zločinci su poticali iz brojnih naselja severozapadne Bačke, među kojima se navode: Boroti, Kakač, Zaka, Tatarev, Borčan (Bortanj), Sentkiralj (kasnije Krnjaja, danas Kljajićevo), Santovo, Arnat (okolina Stapara), Aranjan (Vranješevo), Apati (Apatin), Davot (Dautovo, današnji Davod u Mađarskoj), Janoši (prvobitno rezidencijalno naselje porodice Cobor), Reg (Riđica), Heteš (kasnije Kupusina) i druga.
Dokument koji svedoči o najranijim pomenima Sentmihalja i Zabotke (Sombora i Subotice) danas se čuva u Nacionalnom arhivu Mađarske u Budimpešti. Pergament je dimenzija 54 cm (po širini) sa 36,5 cm (po visini).
Milan Stepanović
